บาลีวันละคำ

คิริขนฺธ

อ่านว่า คิ-ริ-ขัน-ทะ

“คิริ” แปลว่า ภูเขา

“ขนฺธ” เขียนแบบไทยเป็น ขันธะ (ขัน-ทะ) แปลว่า ตัว, หมู่, กอง, พวก, หมวด, ส่วนหนึ่ง ๆ ของรูปกับนามที่แยกออกเป็น 5 กอง คือ รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ ซึ่งเรียกว่า ขันธ์ 5 หรือเบญจขันธ์

กยิรา เจ กยิราเถนํ

เป็นธรรมภาษิตของเทวดาตนหนึ่งที่มาเฝ้าพระพุทธองค์แล้วขับลำนำถวาย ข้อความเต็มๆ มีบันทึกไว้ในพระไตรปิฎกเล่ม ๑๕ ข้อ ๒๓๙ ดังนี้ –

กยิรา เจ กยิราเถนํ
ทฬฺหเมนํ ปรกฺกเม
สิถิโล หิ ปริพฺพาโช
ภิยฺโย อากิรเต รชํ.
(กะยิรา เจ กะยิราเถนัง
ทัฬหะเมนัง ปะรักกะเม
สิถิโล หิ ปริพพาโช
ภิยโย อากิระเต ระชัง)

ภิกฺขุนี

อ่านว่า พิก-ขุ-นี

ภาษาไทยนิยมใช้ตามรูปภาษาสันสกฤตเป็น “ภิกษุณี”

ความหมายที่รู้กันเป็นสามัญ “ภิกขุนี – ภิกษุณี” คือหญิงที่บวชเป็นพระในพระพุทธศาสนา

ภิกฺขุ

อ่านว่า พิก-ขุ

ภาษาไทยนิยมใช้ตามรูปภาษาสันสกฤตเป็น “ภิกษุ”
ความหมายที่รู้กันเป็นสามัญ “ภิกขุ – ภิกษุ” คือชายที่บวชเป็นพระในพระพุทธศาสนา

ปกติ

อ่านว่า ปะ-กะ-ติ
ภาษาไทยใช้ว่า “ปกติ” (ปะ-กะ-ติ หรือ ปก-กะ-ติ) และ “ปรกติ” (ปฺรก-กะ-ติ)

ความหมายที่เข้าใจกันทั่วไปคือ ธรรมดา, เป็นไปตามเคย, อย่างเคย, ไม่แปลกไปจากธรรมดา, คงที่, ดั้งเดิม, ตัวจริง, แท้จริง

“ปกติ” ประกอบด้วย ป (คำอุปสรรค = ทั่ว, ข้างหน้า, ก่อน, ออก) + กรฺ (ธาตุ = ทำ) + ติ (ปัจจัย) = ปกติ

ราชา – ราชินี

เป็นคำบาลีที่อ่านง่าย ไม่ต้องแปล คนไทยก็เข้าใจกันเป็นอย่างดี
เราทราบกันว่า “ราชา” คือ พระเจ้าแผ่นดิน, พระมหากษัตริย์
แต่ถ้าถามว่า คำว่า “ราชา” แปลว่าอะไร หลายคนอาจยังไม่ทราบ

ทานปติ

อ่านว่า ทา-นะ-ปะ-ติ
ประกอบด้วยคำว่า “ทาน” (= สิ่งที่ให้) + ปติ (= เจ้าของ) = ทานปติ

คำว่า “ปติ” มีความหมายหลายอย่าง เช่น ผัว, นาย, เจ้าของ, ผู้นำ, เป็นเจ้า, เป็นใหญ่, เป็นนาย, เป็นหัวหน้า (คำว่า “-บดี” ในภาษาไทย เช่น อธิบดี คณบดี อธิการบดี ก็มาจากคำว่า “-ปติ” นี้)

ทาน

อ่านว่า ทา-นะ
ภาษาไทยใช้รูปเดียวกับบาลี อ่านว่า “ทาน” (น เป็นตัวสะกด)
“ทาน” ประกอบด้วย ทา (ธาตุ, = ให้) + ยุ (ปัจจัย แปลง ยุ เป็น อน) = ทาน

ทีป

อ่านว่า ที-ปะ

1 ทีป ใช้ในภาษาไทยเป็น “ประทีป” แปลตามศัพท์ว่า “ผู้สว่าง” หมายถึงตะเกียง, เทียน, โคมไฟ

2 ทีป ใช้ในภาษาไทยเป็น “ทวีป” แปลตามศัพท์ว่า
– “พื้นที่ที่น้ำแยกออกเป็นสองทาง”
– “พื้นที่เป็นที่ไหลสองทางแห่งน้ำ”
– “พื้นที่ที่ปรากฏอยู่กลางน้ำ”

มชฺฌิมา ปฏิปทา

อ่านว่า มัด-ชิ-มา / ปะ-ติ-ปะ-ทา (มชฺฌิมา / ปฏิปทา เขียนแยกกัน)

“มชฺฌิมา” (รูปศัพท์เดิมว่า มชฺฌิม) แปลว่า “กลาง”
“ปฏิปทา” แปลตามศัพท์ว่า “เฉพาะทาง” หรือ “ทางเฉพาะ”

“มชฺฌิมา ปฏิปทา” ตามความหมายเดิมแท้หมายถึงอริยมรรคมีองค์แปด (มักเรียกลัดว่า “มรรคแปด”) ประกอบด้วย –