บาลีวันละคำ

สงฺฆทาน

อ่านว่า สัง-คะ-ทา-นะ
ใช้ในภาษาไทยว่า สังฆทาน (สัง-คะ-ทาน)

สังฆ แปลทับศัพท์ว่า “สงฆ์” ทาน แปลว่า “การให้”
สังฆทาน หมายถึงการตั้งเจตนาถวายแก่สงฆ์ คือ ถวายเป็นกลางๆ ถวายเป็นของส่วนรวม ไม่จำเพาะเจาะจงภิกษุรูปใดรูปหนึ่ง

อิริยาปถ

อ่านว่า อิ-ริ-ยา-ปะ-ถะ
ภาษาไทยเอามาใช้ เขียนว่า “อิริยาบถ” อ่านว่า อิ-ริ-ยา-บด

อิริยาปถ มาจากคำว่า อิริยา + ปถ = อิริยาปถ > อิริยาบถ

อิริยา แปลว่า อาการเคลื่อนไหว
ปถ (บถ) แปลว่า ทาง
อิริยาบถ แปลตามศัพท์ว่า “ทางแห่งการเคลื่อนไหว”
หมายถึงอาการที่ร่างกายอยู่ในท่าใดท่าหนึ่ง คือ ยืน เดิน นั่ง นอน

โสทร

อ่านแบบบาลีว่า โส-ทะ-ระ
อ่านแบบไทยว่า โส-ทอน

ประสมขึ้นจากคำว่า “สมาน” = เสมอกัน, เท่ากัน, เดียวกัน
+ อุทร = ท้อง
ตามกฎไวยากรณ์บาลี แปลง สมาน เป็น ส, แปลง อุ (ที่ อุทร) เป็น โอ
= ส + โอทร = โสทร

อนุญฺญาต

อ่านว่า อะ-นุน-ยา-ตะ
เอามาใช้ในภาษาไทยเขียนว่า “อนุญาต” อ่านว่า อะ-นุ-ยาด

อนุญฺญาต/อนุญาต แปลตามศัพท์ว่า “รู้ภายหลัง” หรือ “รู้ตาม”
หมายความว่า มีความต้องการอย่างหนึ่งเกิดขึ้นก่อน ผู้มีสิทธิหรือมีอำนาจที่จะสนองความต้องการนั้นก็รับรู้ทีหลัง หรือรับรู้ตามที่ต้องการ และมิได้ปฏิเสธความต้องการนั้น

เมรุ

บาลีอ่านว่า เม-รุ

“เมรุ” รากศัพท์มาจาก –

(1) มิ (ธาตุ = เบียดเบียน) + รุ ปัจจัย, แผลง อิ (ที่ มิ) เป็น เอ

: มิ + รุ = มิรุ > เมรุ แปลตามศัพท์ว่า (1) “ภูเขาที่เบียดบังภูเขาทั้งหมดด้วยความสูงกว่าของตน” (2) “ภูเขาที่เบียดเบียนความมืดด้วยรัศมี”

(2) เม (ธาตุ = แลกเปลี่ยน) + รุ ปัจจัย

: เม + รุ = เมรุ แปลตามศัพท์ว่า “ภูเขาเป็นที่แลกเปลี่ยนความอภิรมย์กันแห่งพวกเทวดา”

ปณฺฑิต

อ่านว่า ปัน-ดิ-ตะ
แปลตามรากศัพท์ว่า “ผู้ดำเนินชีวิตด้วยปัญญารู้จักผิดชอบชั่วดี”

อตฺตา หิ อตฺตโน นาโถ

อ่านว่า อัด-ตา-หิ-อัด-ตะ-โน-นา-โถ

แปลว่า อตฺตา หิ อันว่าตนแหละ นาโถ เป็นที่พึ่ง อตฺตโน แห่งตน
= ตนแลเป็นที่พึ่งแห่งตน

อตฺตโนมติ

อ่านว่า อัด-ตะ-โน-มะ-ติ

อตฺตโน แปลว่า “ของตน” + มติ แปลว่า “ความเห็น”
อตฺตโนมติ จึงมีความหมายว่า ความเห็นส่วนตัว, ความเห็นโดยลําพังตน, เช่นในคําว่า อัตโนมัตยาธิบาย (อัด-ตะ-โน-มัด-ตะ-ยา-ทิ-บาย) คือ อธิบายตามความเห็นของตน

ปทกฺขิณ

อ่านว่า ปะ-ทัก-ขิ-นะ เอามาใช้ในภาษาไทยว่า “ประทักษิณ”
มีความหมายว่า “เวียนขวา

อาโรคฺยปรมา ลาภา

อ่านว่า อา-โรก-คฺยะ-ปะ-ระ-มา ลา-พา

แปลตามสำนวนบาลีว่า “ลาภทั้งหลาย มีความไม่มีโรค เป็นอย่างยิ่ง”
แปลให้เข้าใจง่ายๆ ว่า “ความไม่มีโรคเป็นลาภอย่างยิ่ง”

คำนี้เป็นพุทธภาษิตในชุด “สี่-บรม” กล่าวคือ –