บาลีวันละคำ

พุทธะสังมิ

เขียนแบบไทย อ่านแบบไทย พุด-ทะ-สัง-มิ

คำนี้เป็น “หัวใจไตรสรณคมน์”
พุท ย่อมาจาก พุทธัง
ธะ ย่อมาจาก ธัมมัง
สัง ย่อมาจาก สังฆัง
มิ ย่อมาจาก คัจฉามิ

อยมฺภทนฺตา

อ่านว่า อะ-ยำ-พะ-ทัน-ตา

เป็นคำบาลีที่คนไทยเอาเสียงมาพูดเป็นคำไทย เช่น –
“ทำบาปทำกรรม เดี๋ยวมันก็อะยัมมะทันตา”
หมายความว่า ทำชั่วอะไรไว้ ผลชั่วก็สนอง “ทันตาเห็น”

ธูตงฺค

อ่านว่า ทู-ตัง-คะ
เอามาใช้ในภาษาไทยว่า “ธุดงค์” – ทุ-ดง

ธุดงค์ แปลตามศัพท์ว่า “วิธีการของผู้ขัดเกลา” หมายถึงวัตรปฏิบัติอย่างเคร่งครัดของภิกษุเพื่อขัดเกลาจิตให้เบาบางห่างไกลจากกิเลส ใน 4 เรื่อง คือ อาหาร เครื่องนุ่งห่ม ที่อยู่อาศัย และอิริยาบถ

สํสาร

อ่านว่า สัง-สา-ระ

ในภาษาไทย เขียนว่า “สงสาร” (สง-สาน)
ความหมายเดิมคือ การเวียนว่ายตายเกิด, การเวียนตายเวียนเกิด มักพูดควบกับคำว่า “วัฏ” เป็น –

เสต = เศวต

คำแรกเป็นบาลี อ่านว่า เส-ตะ
คำหลังเป็นสันสกฤต อ่านว่า สะ-เหฺวด-ตะ (หว ควบ ไม่ใช่ เห-วด)
เสต, เศวต แปลว่า สีขาว ในภาษาไทยนิยมใช้ เศวต ตามรูปสันสกฤต เช่น –
เศวตกุญชร [สะเหฺวดกุนชอน] ช้างขาว = ช้างเผือก

สังขาร

อ่านว่า สัง-ขาน
บาลีเขียน “สงฺขาร” อ่านว่า สัง-ขา-ระ

เรามักเข้าใจกันว่า สังขาร หมายถึงร่างกาย ตัวตน
แต่ตามรากศัพท์ สังขาร มีความหมาย 2 อย่าง –

ฉายา

แปลว่า เงา, เงาแดด, ร่มเงา ตรงกับ shade หรือ shadow ในภาษาอังกฤษ (ไม่ใช่ umbrella)

ตาลปตฺต

อ่านว่า ตา-ละ-ปัด-ตะ

ตาล แปลว่า ต้นตาล
“ตาล” เป็นภาษาบาลี เราเอามาใช้ในภาษาไทย อ่านว่า ตาน
ปตฺต แปลว่า ใบไม้, สิ่งที่เป็นแผ่นบางๆ
ตาลปตฺต จึงแปลว่า “ใบตาล”

นโม พุทฺธาย

อ่านว่า นะ-โม พุด-ทา-ยะ
แปลว่า –
นโม ขอนอบน้อม
พุทฺธาย แด่พระพุทธองค์

อิติปิ โส [1]

เป็นคำขึ้นต้นบทสรรเสริญพระพุทธคุณ ที่คุ้นปากคนไทยมากคำหนึ่ง