บาลีวันละคำ

พุทฺโธ

แปลว่า “พระพุทธเจ้า” เป็นการแปลแบบทับศัพท์
แปลตามความหมายว่า
ผู้รู้ = รู้สรรพสิ่งตามความเป็นจริง
ผู้ตื่น = ตื่นจากกิเลสนิทรา ความหลับไหลงมงาย
ผู้เบิกบาน = บริสุทธิ์ผ่องใสเต็มที่

คำในชุดนี้ คือ
พุทฺโธ พระพุทธเจ้า
ธมฺโม พระธรรม
สงฺโฆ พระสงฆ์
รวมเป็น พระรัตนตรัย = แก้วสามดวง

เกจิ

เป็นคำที่คุ้นปากคนไทย บางทีพูดว่า “เกจิอาจารย์”

คำว่า “เกจิ” แปลว่า “บางพวก” มีกำเนิดมาจากสำนักต่างๆ ที่อธิบายคำสอนของพระพุทธเจ้าแตกต่างกันออกไป เมื่ออ้างถึงความคิดเห็นของสำนักเหล่านั้น ก็จะพูดว่า “เกจิ (อาจริยา)” ซึ่งแปลว่า “อาจารย์บางพวก” หมายถึงว่า อาจารย์บางพวกอธิบายว่าอย่างนี้ อาจารย์บางพวกอธิบายว่าอย่างโน้น

อาวุโส – ภนฺเต

อ่านว่า อา-วุ-โส – พัน-เต

เป็นคําที่ใช้เรียกหรือทักทายผู้ที่ตนจะพูดด้วย

อาวุโส แปลตามศัพท์ว่า “ผู้มีอายุ” เป็นคําที่พระผู้ใหญ่หรือที่มีพรรษามากกว่าเรียกพระผู้น้อยหรือที่มีพรรษาน้อยกว่า หรือเป็นคำที่พระใช้เรียกคฤหัสถ์

ภนฺเต แปลตามศัพท์ว่า “ผู้เจริญ” เป็นคําที่พระผู้น้อยหรือที่มีพรรษาน้อยกว่าเรียกพระผู้ใหญ่หรือที่มีพรรษามากกว่า หรือเป็นคำที่คฤหัสถ์ใช้เรียกพระสงฆ์

ยถา – สพฺพี

อ่านว่า ยะ-ถา – สับ-พี

ในการทำบุญทั้งปวง ตอนท้ายพิธี พระสงฆ์จะบอกเจ้าภาพว่า “เตรียมกรวดน้ำรับพร” แล้วท่านก็อนุโมทนาเป็นภาษาบาลี ขึ้นต้นว่า “ยถา …”
เจ้าภาพต้องกรวดน้ำอุทิศส่วนบุญในตอนนี้

มาตาปิตา

แปลทับศัพท์ว่า “มารดาและบิดา” หรือคำไทยว่า “พ่อแม่”

มาตา = มารดา = แม่ รากศัพท์ว่า มาตุ แปลว่า “ผู้รักลูกโดยธรรมชาติ” หรือ “ผู้ยังบุตรให้ดื่มนม”

ปิตา = บิดา = พ่อ รากศัพท์ว่า ปิตุ แปลว่า “ผู้คุ้มครองบุตร” หรือ “ผู้รักบุตร”

โปรดสังเกตว่า คำบาลีว่า “มาตาปิตา” ยกแม่ขึ้นก่อน
คำไทยพูดว่า “พ่อแม่” ยกพ่อขึ้นก่อน

ชยนฺโต

อ่านว่า ชะ-ยัน-โต
แปลว่า “ชนะอยู่” (ชัยชนะได้เกิดขึ้นแล้วและยังชนะอยู่)

เป็นคำขึ้นต้น “ชัยมงคลคาถา” ที่พระสงฆ์สวดในเวลาประกอบพิธีมงคล โดยเฉพาะในช่วงเวลาที่ได้ฤกษ์ลงมือทำพิธี เช่น เจิมป้าย ตัดจุก ประพรมน้ำพระพุทธมนต์ มีคำเรียกว่า “เจริญชัยมงคลคาถา” มักเรียกกันง่ายๆ ว่า “สวดชยันโต”

พุทฺธชยนฺตี

อ่านว่า พุด-ทะ-ชะ-ยัน-ตี

คำนี้มีความหมาย 2 นัย คือ –

1 วันแห่งชัยชนะของพระพุทธเจ้า
มาจาก พุทฺธ + ชย + อนฺต + อี = พุทฺธชยนฺตี

2 วันเกิดของพระพุทธเจ้า
มาจาก พุทฺธ + ชยนฺตี = พุทฺธชยนฺตี
นัยที่ 2 นี้ “ชยนฺตี” แปลว่า “ยัง – ให้เกิด” พุทฺธชยนฺตี คือ “วันที่ยังพระพุทธเจ้าให้เกิด”

ฌาน – ญาณ

ภาษาบาลี อ่านว่า ชา-นะ, ยา-นะ
ภาษาไทยอ่านว่า ชาน, ยาน

ฌาน หมายถึง “สมาธิ” คือภาวะที่จิตสงบแน่วแน่เนื่องมาจากการเพ่งอารมณ์, การเพ่งอารมณ์จนจิตแน่วแน่เป็นสมาธิ

บิณฑบาต

มาจากคำบาลีว่า “ปิณฺฑปาต” อ่านว่า ปิน-ดะ-ปา-ตะ

ปิณฺฑ = ก้อนข้าว
ปาต = ตก (เช่น ของตกลงที่พื้น)

ปิณฺฑปาต แปลตามศัพท์ว่า “การตกของก้อนข้าว” หมายถึง ทำอาหารให้ตกลงไปในบาตรพระ คือตักบาตร หรือใส่บาตรนั่นเอง

บิณฑบาต จึงหมายถึง พระภิกษุสามเณรรับของที่เขานํามาใส่บาตร

บังสุกุล

ออกเสียงว่า บัง-สุ-กุน (สุ – สระ อุ ไม่ใช่ สะ – สระ อะ)

“บังสุกุล” ภาษาบาลีเป็น ปํสุ + กูล (ปัง-สุ-กู-ละ)

“ปํสุ” เขียนแบบไทยเป็น “บังสุ” แปลว่า ฝุ่น, ขี้ดิน