Author: tppattaya2343@gmail.com

ประชานิยม
(บาลีแบบไทย)

อ่านว่า ปฺระ-ชา-นิ-ยม

“ประชา” บาลีเป็น “ปชา” สันสกฤตเป็น “ปฺรชา” ไทยเขียนอิงสันสกฤต

“ปชา” หมายถึง คน, ผู้คน, รุ่นของคน, ผู้สืบตระกูล, ลูกหลาน, สัตว์โลก, มนุษยชาติ (progeny, offspring, generation, beings, men, world (of men), mankind)
“ปชา” แปลตามศัพท์ว่า “ผู้เกิดมาต่างกันไป” ซึ่งเป็นคำแปลที่ตรงตามสัจธรรม เพราะท่านว่าผู้คนแม้จะมีจำนวนเป็นพันล้านก็ไม่เหมือนกันเลยแม้แต่คนเดียว (ดูเพิ่มเติมที่ “ประชาชน” บาลีวันละคำ (466) 24-8-56)

คุณสมบัติของครู

คำว่า “ครู” บาลีเป็น “ครุ” (คะ-รุ) และ “คุรุ” (คุ-รุ) แปลตามรากศัพท์ว่า (1) “ผู้ลอยเด่น” (2) “ผู้หลั่งความรู้ไปในหมู่ศิษย์” (3) “ผู้คายความรู้ให้หมู่ศิษย์”
แปลตามความหมายที่รับรู้ได้ด้วยความรู้สึกว่า ผู้รับภาระอันหนัก, ผู้ควรแก่การเคารพนับถือ, ผู้ควรได้รับการยกย่อง, ผู้ควรให้ความสำคัญ, ผู้ควรแก่ค่าสูง

“คุณสมบัติ” อ่านว่า คุน-นะ-สม-บัด
(พจน.42 บอกคำอ่านว่า คุน-สม-บัด ด้วย แต่ไม่ควรอ่านเช่นนั้นเพราะผิดหลักที่ดีในการอ่านคำสมาส)

กรรม กับ กิริยา
ในลีลาแห่งบาลี

มีคำถามว่า “กรรม” กับ “กิริยา” ต่างกันอย่างไร ?

“กรรม” บาลีเป็น “กมฺม” (กำ-มะ) สันสกฤตเป็น “กรฺม” (กระ-มะ, ก ควบ ร กลืนเสียง ระ ลงคอ) ไทยเขียนอิงสันสกฤตเป็น “กรรม”
“กรรม” รากศัพท์คือ กรฺ (ธาตุ = กระทำ) + รมฺม (รำ-มะ, ปัจจัย) ลบ รฺ ที่สุดธาตุและ ร ที่ต้นปัจจัย –
: กร > ก + รมฺม > มฺม : ก + มฺม = กมฺม

“กมฺม” แปลว่า การกระทำ, สิ่งที่ทำ, การงาน (the doing, deed, work) นิยมพูดทับศัพท์ว่า “กรรม”

ปฏิรูปเทส

อ่านแบบบาลีว่า ปะ-ติ-รู-ปะ-เท-สะ
อ่านแบบไทยว่า ปะ-ติ-รู-ปะ-เทด
ประกอบด้วย ปฏิรูป + เทส

“ปฏิรูป” < ปฏิ + รูป แปลตามศัพท์ว่า “รูปเฉพาะ” ในภาษาบาลีมีความหมาย 2 อย่าง คือ
1 พอเหมาะ, สมควร, เหมาะสม, เหมาะเจาะ, เป็นไปได้ (fit, proper, suitable, befitting, seeming)
2 เทียม, ปลอม, ไม่แท้, คล้าย, เหมือน (like, resembling, disguised as, in the appearance of, having the form) เช่น “มิตรปฏิรูป” คือคนที่เหมือนกับจะเป็นเพื่อน แต่ไม่ใช่เพื่อน หรือศัตรูที่แฝงมาในคราบของเพื่อน

ราพณาสูร

อ่านว่า ราบ-พะ-นา-สูน
ประกอบด้วย ราวณ + อสุร

“ราวณ” อ่านว่า รา-วะ-นะ แปลง ว เป็น พ = ราพณ อ่านแบบไทยว่า ราบ-พะ-นะ- ถ้าการันต์ที่ ณ เป็น “ราพณ์” ก็อ่านว่า ราบ

“ราวณ” หรือ “ราพณ” เป็นวิสามานยนาม (proper name) คือเป็นชื่อของยักษ์ตนหนึ่ง ที่เรารู้จักกันดีว่า “ทศกัณฐ์” ต่อมาคำว่า “ราพณ์” จึงขยายความหมายถึงยักษ์ทั่วไปด้วย

สํสกฤต-ไท-อังกฤษ อภิธาน บอกไว้ว่า –
ราวณ : เจ้าลงกาหรือสิงหล อันรามจันทร์ได้สังหารประลัยไป the sovereign of Lankā or Ceylon killed by Rāmachandra

หนุมาน
แปลว่าอะไร

เป็นที่เข้าใจกันว่า “หนุมาน” เป็นชื่อตัวละครในเรื่องรามเกียรติ์

สํสกฤต-ไท-อังกฤษ อภิธาน มีคำว่า หนุมต (หะ-นุ-มะ-ตะ) หนูมต (หะ-นู-มะ-ตะ) หนุมาน (หะนุ-มา-นะ) และมีคำอธิบายว่า “นามของพญาวานรในเรื่องรามายณ the name of a monky chief in the Rāmāyaṇa”

แสดงว่า ชื่อนี้เป็น “หนุมต” ก็มี “หนูมต” ก็มี “หนุมาน” ก็มี แต่ที่เราคุ้นกันดีคือ “หนุมาน” ออกเสียงว่า หะ-นุ-มาน (โปรดสังเกต -มาน น หนู สะกด ไม่ใช่ ณ เณร)

คำอธิบายนี้บอกว่า หนุมาน เป็นใคร แต่ไม่ได้บอกว่าคำว่า “หนุมาน” แปลว่าอะไร

เด็ก
บาลีว่าอย่างไร

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2542 บอกความหมายของ “เด็ก” ไว้ดังนี้ –
1 คนที่มีอายุยังน้อย
2 ผู้เยาว์ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์
3 ผู้ซึ่งอายุไม่ครบ 18 ปีบริบูรณ์ และยังไม่บรรลุนิติภาวะด้วยการสมรส
4 บุคคลอายุเกิน 7 ปีบริบูรณ์ แต่ยังไม่เกิน 14 ปีบริบูรณ์
5 บุคคลที่มีอายุแต่ 15 ปีลงมา
6 บุคคลผู้มีอายุไม่เกิน 18 ปีบริบูรณ์
7 ยังเล็ก
8 อ่อนวัยกว่า ในคําว่า เด็กกว่า

คำบาลีต่อไปนี้หมายถึง “เด็ก”

เท่-เท่ห์
คำไหนถูก ?

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2542 บอกความหมายของคำทั้งสองไว้ดังนี้ –

1 เท่ (คำวิเศษณ์) : เอียงน้อย ๆ (มักใช้แก่การสวมหมวก); โก้เก๋ เช่น แต่งตัวเท่

2 เท่ห์ (คำนาม) : ตัว. (ป., ส. เทห ว่า ร่างกาย)

“เท่” พจน.42ไม่ได้บอกว่าเป็นภาษาอะไร สันนิษฐานว่าเป็นคำเดียวกับ “เท” ที่หมายถึง เอียงหรือตะแคงไปข้างหนึ่ง เช่น เรือเท พื้นเท ถ้าเป็นคำกริยาก็หมายถึงตะแคงหรือเอียงภาชนะเพื่อให้สิ่งที่อยู่ในนั้นไหลลงไปหรือออกไป

รัฏฐาธิปัตย์

อ่านว่า รัด-ถา-ทิ-ปัด
ประกอบด้วย รัฏฐ + อธิปัตย์

“รฏฺฐ” อ่านว่า รัด-ถะ ความหมายที่เข้าใจกันก็คือ ดินแดน, อาณาจักร, ประเทศ, แผ่นดิน, บ้านเมือง

“อธิปัตย์” บาลีเป็น “อาธิปจฺจ” (อะ-ทิ-ปัด-จะ) ประกอบขึ้นจากคำว่า อธิ (ยิ่งใหญ่) + ปติ (เจ้าของ, เจ้านาย) + ณฺย (ปัจจัย แปลว่า การ-, ความ-)
: อธิ + ปติ = อธิปติ (อะ-ทิ-ปะ-ติ)
: อธิปติ + ณฺย = อาธิปจฺจ (ศัพท์นี้เป็น “อธิปเตยฺย” และ“อาธิปเตยฺย” ก็มี) แปลว่า ความเป็นใหญ่, ความเป็นอธิบดี, อำนาจอธิปไตย, ความเป็นเอกราช, อำนาจ (supreme rule, lordship, sovereignty, power)

รัฐมณโฑ
คำล้อที่ก่อความรู้

มีผู้ถามโดยซื่อว่า คำว่า “รัฐมณโฑ” แปลว่าอะไร

ได้ตอบไปโดยซื่อเช่นกันว่า –

“รัฐ” บาลีเป็น “รฏฺฐ” อ่านว่า รัด-ถะ แปลตามศัพท์ว่า “ดินแดนเป็นที่เป็นไปแห่งชาวเมือง” หรือ “ดินแดนเป็นเหตุให้พระราชาทั้งหลายทำลายป้อมค่ายกัน” (ในการเข้ายื้อแย่งเพื่อยึดครองดินแดนของอีกฝ่ายหนึ่ง) ความหมายที่เข้าใจกันก็คือ ดินแดน, อาณาจักร, ประเทศ, แผ่นดิน, บ้านเมือง