Author: Admin ชมรมธรรมธารา

ปวารณา

อ่านว่า ปะ-วา-ระ-นา

เป็นคำบาลีที่แม้จะไม่ค่อยคุ้น แต่ก็ไม่ถึงกับแปลกหน้า
พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2542 บอกว่า “ปวารณา” มีความหมายดังนี้ –

1- ยอมให้ภิกษุสามเณรขอหรือเรียกร้องเอาได้ เช่น ขอของจากผู้ปวารณา, ใบปวารณา
2- บอกยอมให้ใช้ได้ด้วยความเต็มใจ เช่น ขอปวารณาจะใช้อะไรก็บอก
3- พิธีกรรมทางศาสนายอมให้สงฆ์ว่ากล่าวตักเตือนได้ ทําในวันขึ้น 15 คํ่า เดือน 11 ซึ่งเป็นวันออกพรรษา, เรียกวันออกพรรษาว่า วันปวารณา หรือ วันมหาปวารณา

มัธยัสถ์

อ่านว่า มัด-ทะ-ยัด

“มัธยัสถ์” เป็นรูปคำสันสกฤต ตรงกับบาลีว่า “มชฺฌฏฺฐ” (มัด-ชัด-ถะ)
ประกอบด้วยคำว่า มชฺฌ (= ท่ามกลาง, ปานกลาง, พอดีๆ) + ฐา (= ตั้งอยู่, ยืนอยู่, ดำรงอยู่)

“ฐา” เป็นธาตุ (รากศัพท์) มีความหมายว่า ตั้ง, ยืน, ดำรงอยู่. เมื่อมีคำอื่นมาประสมอยู่ข้างหน้า เปลี่ยนรูปตามกฎไวยากรณ์เป็น “-ฏฺฐ”

มชฺฌ + ฐา จึง = มชฺฌฏฺฐ (รูปบาลีที่นิยมใช้บ่อยกว่า คือ “มชฺฌตฺต”) แปลว่า “ตั้งอยู่ในท่ามกลาง” = ไม่มากไม่น้อย “มีอารมณ์เป็นกลาง” = ไม่ชอบไม่ชัง

“มชฺฌ” ในบาลี เป็น “มธฺย” ในสันสกฤต
“ฏฐ” ในบาลี เป็น “สฺถ” ในสันสกฤต (เทียบ คห [= บ้าน, เรือน] + ฐา = คหฏฺฐ แปลว่า “ผู้ดำรงอยู่ในเรือน” = ผู้ครองเรือน เขียนตามรูปสันสกฤตเป็น “คฺฤหสฺถ” เขียนแบบไทยเป็น “คฤหัสถ์”)

ดังนั้น “มชฺฌฏฺฐ” เขียนตามรูปสันสกฤตจึงเป็น “มธฺยสฺถ” เขียนแบบไทยเป็น “มัธยัสถ์” ในภาษาไทยมีความหมายว่า ใช้จ่ายอย่างประหยัด

อจินไตย

อ่านว่า อะ-จิน-ไต (เขียนและอ่านแบบไทย)

คำนี้เขียนตามรูปศัพท์เดิมว่า “อจินฺเตยฺย” อ่านว่า อะ-จิน-เต็ย-ยะ
ประกอบด้วยคำว่า น (= “ไม่” แปลงเป็น อ) + จินฺต (= คิด) + ณฺย (ปัจจัย แปลว่า “ควร” แปลงกับ ต เป็น เตยฺย)

“อจินฺเตยฺย – อจินไตย” แปลว่า “เรื่องที่ไม่ควรคิด” หมายความว่าเรื่องที่จะคิดหาคำตอบด้วยหลักเหตุผลธรรมดาไม่ได้

อาภัพ

อ่านว่า อา-พับ (เขียนและอ่านแบบไทย)

เป็นคำบาลีอีกคำหนึ่งที่นำมาใช้ในภาษาไทย แปลงรูปและความหมายเป็นไทย

คำเดิมในภาษาบาลีเป็น “อภพฺพ” (อะ-พับ-พะ) เป็นคำคุณศัพท์ แปลว่า ไม่ควร, ไม่เหมาะ, เป็นไปไม่ได้ หมายความว่า “ไม่มีคุณสมบัติที่เหมาะจะเป็นเช่นนั้นเช่นนี้อย่างแน่นอน” ตัวอย่างเช่น

อนิจฺจา วต สงฺขารา

อ่านว่า อะ-นิด-จา วะ-ตะ สัง-ขา-รา

เป็นคำบาลีที่คุ้นหูคนไทยมากอีกคำหนึ่ง เป็นข้อความบาทหนึ่งหรือวรรคหนึ่งในคาถา (= คำประพันธ์) 4 วรรค หรือ 1 บท จะได้ยินเวลาไปร่วมพิธีบำเพ็ญกุศลอุทิศให้ผู้ตาย เช่น สวดพระอภิธรรม ตอนพระทำพิธีบังสุกุล

พยาบาล
(บาลีปลอม)

อ่านว่า พะ-ยา-บาน

“พยาบาล” ตามความหมายที่เราเข้าใจกันทั่วไป คือ ดูแลคนไข้, ปรนนิบัติคนไข้ (คำกริยา) และ ผู้ดูแลคนไข้ (คำนาม)

อเปหิ

อ่านว่า อะ-เป-หิ

เป็นคำบาลีที่คนไทยใช้กันคุ้นปาก และได้ยินคุ้นหู เช่น
– เขาถูกอเปหิออกจากบ้าน
– นักการเมืองถูกอเปหิจากพรรค
– (หรือแม้แต่ …) สมภารถูกชาวบ้านอเปหิจากวัด

อุทิศมังสะ

บาลีคำนี้เขียนแบบไทย อ่านว่า อุ-ทิด-สะ-มัง-สะ
เขียนแบบบาลีเป็น อุทฺทิสฺสมํส
“อุทิศมังสะ” ประกอบด้วยคำว่า อุทฺทิสฺส (= เจาะจง, มุ่งให้แก่) + มํส (= เนื้อสัตว์) = อุทฺทิสฺสมํส – อุทิศมังสะ แปลตามศัพท์ว่า “เนื้อสัตว์เจาะจง” หมายถึงเนื้อสัตว์ที่เขาฆ่าโดยมุ่งหมายจะถวายแก่ภิกษุนั้นโดยเฉพาะ ท่านมิให้ภิกษุฉัน หากภิกษุฉันทั้งได้เห็น ได้ยิน หรือสงสัยว่าเขาฆ่าเพื่อถวายตน ต้องอาบัติ

อุทฺทิสฺส

อ่านว่า อุด-ทิด-สะ

บาลี “อุทฺทิสฺส” สันสกฤตเป็น “อุทฺทิศฺย” ภาษาไทยใช้ว่า “อุทิศ” (อุ-ทิด) ไม่ตามทั้งบาลีทั้งสันสกฤต

“อุทิศ” ในภาษาไทยมีความหมายว่า –
1 “ให้, ยกให้” เช่น ขออุทิศส่วนบุญให้แก่ผู้ล่วงลับไปแล้ว
2 “ทําเพื่อ” เช่น เพลงนี้อุทิศเพื่อเธอ, หนังสือเล่มนี้อุทิศแด่คุณพ่อและคุณแม่
3 “สละให้โดยเจาะจง” เช่น ชีวิตนี้ขออุทิศให้แก่แผ่นดิน

เภสชฺช

อ่านว่า เพ-สัด-ชะ
ภาษาไทยใช้ว่า “เภสัช” อ่านว่า เพ-สัด

ภาษาบาลีคำนี้ไม่มีปัญหาในการเขียน อ่าน และเข้าใจความหมาย แต่มีเรื่องน่ารู้บางประการ –