บาลีวันละคำ

นิรันดร

อ่านว่า นิ-รัน-ดอน
บาลีเป็น “นิรนฺตร” อ่านว่า นิ-รัน-ตะ-ระ

“นิรนฺตร” รากศัพท์มาจาก นิ + ร + อนฺตร

(๑) “นิ” เป็นศัพท์จำพวก “อุปสรรค” (คำสำหรับใช้เติมข้างหน้าคำนามหรือคำกริยาที่เป็นรูปคำบาลีหรือสันสกฤตให้มีความหมายแผกเพี้ยนไปจากเดิม หรือมีความหมายตรงข้ามกับความหมายเดิมเป็นต้น) มีความหมายว่า เข้า, ลง, ไม่มี, ออก

อนันต์

อ่านว่า อะ-นัน

“อนันต์” บาลีเขียน “อนนฺต” อ่านว่า อะ-นัน-ตะ ประสมขึ้นจากคำว่า น (ไม่, ไม่ใช่) + อนฺต

“อนฺต” (อัน-ตะ) รากศัพท์มาจาก อมฺ (ธาตุ = ไป, ถึง, เป็นไป) + ต ปัจจัย, แปลง มฺ ที่สุดธาตุเป็น นฺ (อมฺ > อนฺ)

: อมฺ + ต = อมฺต > อนฺต แปลตามศัพท์ว่า “ถึงที่สุด”

จารชน

อ่านว่า จา-ระ-ชน
ประกอบด้วย จาร + ชน

(๑) “จาร”

บาลีอ่านว่า จา-ระ รากศัพท์มาจาก จรฺ (ธาตุ = เที่ยวไป) + ณ ปัจจัย, ลบ ณ, ทีฆะ อะ ที่ จ-(รฺ) เป็น อา (จรฺ > จาร)

: จรฺ + ณ = จรณ > จร > จาร แปลตามศัพท์ว่า “ผู้เที่ยวไปรู้เรื่องอาณาจักรศัตรูหรือเรื่องปรปักษ์”

สรีระสำราญ

อ่านว่า สะ-รี-ระ-สำ-ราน
ประกอบด้วย สรีระ + สำราญ

(๑) “สรีระ”

บาลีเขียน “สรีร” อ่านว่า สะ-รี-ระ รากศัพท์มาจาก สรฺ (ธาตุ = เป็นไป, เบียดเบียน) + อีร ปัจจัย

กลับตาลปัตร

อ่านว่า กฺลับ-ตา-ละ-ปัด

“กลับ” เป็นคำไทย
“ตาลปัตร” เป็นบาลีสันสกฤต ประกอบด้วย ตาล + ปัตร

(๑) “ตาล”

ภาษาไทยอ่านว่า ตาน (เว้นไว้แต่สมาสกับบาลีสันสกฤต เช่นในคำว่า “ตาลปัตร” นี้อ่านว่า ตา-ละ) บาลีอ่านว่า ตา-ละ รากศัพท์มาจาก ตลฺ (ธาตุ = ตั้งอยู่) + ณ ปัจจัย, ลบ ณ, ยืดเสียง อะ ที่ ต-(ลฺ) เป็น อา (ตลฺ > ตาล)

วัตถุประสงค์

อ่านว่า วัด-ถุ-ปฺระ-สง
ประกอบด้วย วัตถุ + ประสงค์

(๑) “วัตถุ”

บาลีเขียน “วตฺถุ” อ่านว่า วัด-ถุ รากศัพท์มาจาก วสฺ (ธาตุ = อยู่) + รตฺถุ ปัจจัย, ลบ สฺ ที่สุดธาตุ (วสฺ > ว) และ ร ต้นปัจจัย (รตฺถุ > ตฺถุ)

อุกกาบาต

อ่านว่า อุก-กา-บาด
ประกอบด้วย อุกกา + บาต

(๑) “อุกกา”

บาลีเขียน “อุกฺกา” (มีจุดใต้ ก ตัวหน้า) อ่านว่า อุก-กา (ถ้าไม่มีจุด เขียน “อุกกา” เหมือนในภาษาไทย บาลีจะต้องอ่านว่า อุ-กะ-กา)

“อุกฺกา” รากศัพท์มาจาก อุสฺ (ธาตุ = ร้อน, ไหม้) + ก ปัจจัย, ซ้อน กฺ, ลบที่สุดธาตุ (อุสฺ > อุ) + อา ปัจจัยเครื่องหมายอิตถีลิงค์

กฐินสามัคคี [3]

ผิดจนถูกไปอีกคำหนึ่ง

(๑) “กฐิน” ภาษาไทยอ่านว่า กะ-ถิน บาลีอ่านว่า กะ-ถิ-นะ

คำว่า “กฐิน” ถ้าเป็นคำนาม แปลว่า “ไม้สะดึง” คือไม้แบบสำหรับขึงเพื่อตัดเย็บจีวร (a wooden frame used in sewing the robes) ถ้าเป็นคุณศัพท์ มีความหมายว่า แข็ง, แนบแน่น, ไม่คลอนแคลน, หนัก, หยาบกร้าน, โหดร้าย (hard, firm, stiff, harsh, cruel)

ปราวนาตัวเองเป็นพุทธมามะกะ

ผู้เขียนบาลีวันละคำได้อ่านโพสต์ของท่านผู้หนึ่งทางเฟซบุ๊กกล่าวถึงพฤติกรรมของพระสงฆ์บางพวกและชาวพุทธบางส่วน มีข้อความตอนหนึ่งว่า –

…….
… ในยุคนี้คนที่มีบัตรประชาชนเป็นพุทธจำนวนมากแปลไม่ออกเสียด้วยซ้ำว่าการปราวนาตัวเองเป็นพุทธมามะกะโดยกล่าวคำว่า พุทธัง สะระณัง คัจฉามิ ธัมมัง สะระณัง คัจฉามิ สังฆัง สะระณัง คัจฉามิ