บาลีวันละคำ

มารยา

อ่านว่า มาน-ยา

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“มารยา : (คำนาม) การลวง, การแสร้งทํา, เล่ห์กล, เช่น เจ้ามารยา มารยามาก ทำมารยา. (แผลงมาจากมายา).”

สังสารวัฏ

อ่านว่า สัง-สา-ระ-วัด
ประกอบด้วย สังสาร + วัฏ

(๑) “สังสาร”

บาลีเป็น “สํสาร” (สัง-สา-ระ) รากศัพท์มาจาก สํ (พร้อมกัน) + สรฺ (ธาตุ = ไป, ถึง, บรรลุ) + ณ ปัจจัย, ลบ ณ, ทีฆะ (ยืดเสียง) อะ ที่ ส-(รฺ) เป็น อา (สรฺ > สาร)

ปาลิไลยก์ หรือ ปาริไลยก์

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“ปาลิไลยก์ : (คำนาม) ชื่อป่าแห่งหนึ่งที่พระพุทธเจ้าเสด็จอาศัยอยู่ และเป็นชื่อช้างซึ่งอยู่ในที่นั้นด้วย; พระพุทธรูปปางหนึ่ง มีรูปช้างและลิงอยู่ด้วย เรียกว่า ปางพระปาลิไลยก์. (ป.).”

กามวิตถาร

อ่านว่า กาม-วิด-ถาน (ตาม พจน.54)
ประกอบด้วย กาม + วิตถาร

(๑) “กาม” (กา-มะ) รากศัพท์มาจาก กมฺ (ธาตุ = ปรารถนา) + ณ ปัจจัย, ลบ ณ, ยืดเสียง อะ ที่ ก-(มฺ) เป็น อา

: กมฺ + ณ = กมณ > กม > กาม แปลตามศัพท์ว่า (1) “ภาวะที่ทำให้ปรารถนา” (2) “อาการที่ปรารถนา” (3)“ภาวะอันสัตวโลกปรารถนา”

ปัจเจกพุทธะ

อ่านว่า ปัด-เจ-กะ-พุด-ทะ
และ ปัด-เจก-กะ-พุด-ทะ
ประกอบด้วย ปัจเจก + พุทธะ

(๑) “ปัจเจก”

บาลีเป็น “ปจฺเจก” (ปัด-เจ-กะ) รากศัพท์มาจาก ปฏิ (เฉพาะ, ตอบ, ทวน, กลับ) + เอก (เอ-กะ; หนึ่ง, คนเดียว)

ไศล

โขดเขินเนิน…

คำที่อ่านผิดจนกลายเป็นถูก

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“ไศล, ไศล- [สะไหฺล, ไสละ-] : (คำนาม) เขาหิน เช่น โขดเขินเนินไศล. (ส. ไศล).”

โปรดสังเกตว่า “ไศล” คืออยู่คำเดียว พจน.54 บอกคำอ่านว่า สะ-ไหฺล
แต่ “ไศล-” คือมีคำอื่นสมาสข้างท้าย อ่านว่า ไส-ละ

อาบัติ [2]

อ่านว่า อา-บัด
บาลีเป็น “อาปตฺติ” อ่านว่า อา-ปัด-ติ

“อาปตฺติ” รากศัพท์มาจาก อา (ทั่วไป) + ปทฺ (ธาตุ = ไป, ถึง) + ติ ปัจจัย, แปลง ทฺ ที่สุดธาตุเป็น ตฺ (ปทฺ > ปตฺ)

: อา + ปทฺ + ติ = อาปทฺติ > อาปตฺติ แปลตามศัพท์ว่า “การถึงทั่ว” คำแปลเก่าแปลว่า “ความต้อง”

มโนกรรม

อ่านว่า มะ-โน-กำ
ประกอบด้วย มโน + กรรม
บาลีเป็น “มโนกมฺม” (มะ-โน-กำ-มะ)

(๑) “มโน”

รูปคำเดิมเป็น “มน” (มะ-นะ) รากศัพท์มาจาก –

(1) มน (ธาตุ = รู้) + อ ปัจจัย

: มน + อ = มน แปลตามศัพท์ว่า “ตัวรู้”

สัจจะ และ สัตย์

ต่างกันอย่างไร

“สัจจะ” เป็นรูปคำบาลี “สจฺจ” (สัด-จะ)
“สัตย์” เป็นรูปคำสันสกฤต “สตฺย”

(๑) “สจฺจ” แปลตามรากศัพท์ว่า –

(1) “สิ่งที่มีในคนดีทั้งหลาย” (สัจจะจึงต้องเป็นไปในทางดี)
(2)“สิ่งที่เบียดเบียนทุกข์” (สัจจะจึงต้องใช้เพื่อแก้ทุกข์ คือแก้ปัญหา)

ประณิธาน

อ่านว่า ปฺระ-นิ-ทาน
บาลีเป็น “ปณิธาน” อ่านว่า ปะ-นิ-ทา-นะ

“ประณิธาน” เป็นรูปคำสันสกฤต “ปฺรณิธาน”

สํสกฤต-ไท-อังกฤษ อภิธาน บอกไว้ว่า –

“ปฺรณิธาน : (คำนาม) ‘ประณิธาน,’ อุตสาหะยิ่ง, อุตสาหะ, ภาระหรือพละ; สมาธิอันสุขุม; การเข้าหา, การเข้าสู่; great effort, energy