บาลีวันละคำ

เยาวชน

อ่านว่า เยา-วะ-ชน
ประกอบด้วย เยาว + ชน

(๑) “เยาว”

บาลีเป็น “ยุว” (ยุ-วะ) รากศัพท์มาจาก ยุ (ธาตุ = ปะปน, ผสม) + อ ปัจจัย แผลง อุ ที่ ยุ เป็น โอ แปลง โอ เป็น อุว

: ยุ > โย > ยุว + อ = ยุว แปลตามศัพท์ว่า “ผู้ปะปนกัน” คือมีลักษณะผสมกันระหว่างเด็กกับผู้ใหญ่ หรือพ้นจากวัยเด็ก แต่ยังไม่เข้าสู่วัยผู้ใหญ่ ความหมายก็คือ คนหนุ่มคนสาว

อุตส่าห์

อ่านว่า อุด-ส่า

“อุตส่าห์” เป็นคำที่เขียนอิงสันสกฤต “อุตฺสาห” บาลีเป็น “อุสฺสาห”

โปรดสังเกตตัวสะกดตัวตาม : บาลี -สฺส- สันสกฤต -ตฺส-

“อุสฺสาห” (อุด-สา-หะ) รากศัพท์มาจาก อุ (ขึ้น, เหนือขึ้นไป) + สหฺ (ธาตุ = ทน) + ณ ปัจจัย, ลบ ณ, ซ้อน ส ระหว่าง อุ กับ สหฺ (อุ + สฺ + สหฺ), ทีฆะ (ยืดเสียง) อะ ที่ ส-(หฺ) เป็น อา (สหฺ > สาห)

ประภัสสร

อ่านว่า ปฺระ-พัด-สอน
บาลีเป็น “ปภสฺสร” อ่านว่า ปะ-พัด-สะ-ระ

“ปภสฺสร” รากศัพท์มาจาก –

(1) ปภา (รัศมี) + สรฺ (ธาตุ = ซ่านออก) + อ ปัจจัย, ซ้อน สฺ ระหว่างบทหน้ากับธาตุ (ปภา + สฺ + สรฺ), ลบ อา ที่สุดของบทหน้า (ปภา > ปภ)

กษิณาลัย

คำสนุกๆ

มีรายงานว่า ในงานเลี่ยงส่งก่อนวันเกษียณอายุราชการมีผู้ใช้ชื่องานว่า “กษิณาลัย” จึงขอให้เขียนถึงคำนี้

ตามรูปศัพท์ “กษิณาลัย” อ่านว่า กะ-สิ-นา-ไล
ประกอบด้วย กษิณ + อาลัย

โลกทัศน์

อ่านว่า โลก-กะ-ทัด
ประกอบด้วยคำว่า โลก + ทัศน์

(๑) “โลก” (บาลีอ่านว่า โล-กะ)

๑) ในแง่ภาษา

1 “โลก” มีรากศัพท์มาจาก ลุชฺ (ธาตุ = พินาศ) + ณ ปัจจัย แปลง ช เป็น ก แผลง อุ เป็น โอ

: ลุชฺ > ลุก > โลก + ณ = โลก แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งที่จะพินาศไป”

นวัตกรรม

อ่านว่า นะ-วัด-ตะ-กำ

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2542 บอกไว้ว่า –

“นวัตกรรม : (คำนาม) สิ่งที่ทำขึ้นใหม่หรือแปลกจากเดิมซึ่งอาจจะเป็นความคิด วิธีการ หรืออุปกรณ์ เป็นต้น. (ป. นวต + ส. กรฺม; อ. innovation).”

อุทยานราชภักดิ์

อ่านว่า อุด-ทะ-ยาน-ราด-ชะ-พัก
ประกอบด้วย อุทยาน + ราช + ภักดิ์

(๑) “อุทยาน”

เป็นรูปคำสันสกฤต “อุทฺยาน” บาลีเป็น “อุยฺยาน” (อุย-ยา-นะ) รากศัพท์มาจาก :

(1) อุ (ขึ้น, นอก) + ยา (ธาตุ = ไป) + ยุ ปัจจัย, ซ้อน ยฺ ระหว่าง อุ + ยา, แปลง ยุ เป็น อน (อะ-นะ)

นิสิต – นักศึกษา

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

(1) นิสิต : (คำนาม) ผู้ที่ศึกษาอยู่ในมหาวิทยาลัยบางแห่ง เช่น นิสิตจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย นิสิตมหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์; ศิษย์ที่เล่าเรียนอยู่ในสํานัก, ผู้อาศัย. (ป. นิสฺสิต).

เสถียร

อ่านว่า สะ-เถียน

“เสถียร” บาลีเป็น “ถิร” (ถิ-ระ) รากศัพท์มาจาก ฐา (ธาตุ = ยืน, ตั้งอยู่) + อิร ปัจจัย, ลบ อา ที่ ฐา (ฐา > ฐ), แปลง ฐ เป็น ถ

: ฐา > ฐ + อิร = ฐิร > ถิร แปลตามศัพท์ว่า “อาการที่ดำรงอยู่”

“ถิร” ในบาลีเป็น “สฺถิร” ในสันสกฤต ภาษาไทยใช้อิงสันสกฤต แต่แปลงรูปเป็น “เสถียร”

เสถียร อ่านว่า สะ-เถ