บาลีวันละคำ

ชนบท

คำที่คุ้นหน้าคุ้นตาในภาษาไทย

อ่านว่า ชน-นะ-บด
บาลีเป็น “ชนปท” อ่านว่า ชะ-นะ-ปะ-ทะ

“ชนปท” ถ้าแยกศัพท์ก็จะเป็น ชน + ปท

(๑) “ชน” (ชะ-นะ) รากศัพท์มาจาก ชนฺ (ธาตุ = เกิด) + อ ปัจจัย

อำมาตย์

อ่านว่า อำ-หฺมาด

“อำมาตย์” บาลีเป็น “อมจฺจ” (อะ-มัด-จะ) รากศัพท์มาจาก อมา (ร่วมกัน) + จฺจ ปัจจัย, รัสสะ (หดเสียง) อา ที่ (อ)-มา เป็น อะ (อมา > อม)

: อมา + จฺจ = อมาจฺจ > อมจฺจ แปลตามศัพท์ว่า “ผู้เป็นร่วมกันกับพระราชาในกิจทั้งปวง”

ปริยาย – บรรยาย

(๑) “ปริยาย”

บาลีอ่านว่า ปะ-ริ-ยา-ยะ รากศัพท์มาจาก ปริ (รอบด้าน, และแทนศัพท์ ปริพฺยตฺต = ชัดเจน) + อยฺ (ธาตุ = ไป, ถึง, เป็นไป) + ณ ปัจจัย, ลบ ณ, ลง ย อาคมหน้าธาตุ (ย + อยฺ = ยยฺ) ทีฆะ (ยืดเสียง) อะ ที่ อ-(ยฺ) เป็น อา (อยฺ > อายฺ : ยย > ยาย)

นิยาย – นวนิยาย

น่าจะเป็นบาลีที่เกิดในไทย

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2542 บอกไว้ว่า –

“นิยาย : (คำนาม) เรื่องที่เล่ากันมา.”

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 แก้คำนิยามใหม่เป็นว่า –

“นิยาย : (คำนาม) เรื่องที่แต่งขึ้น.”

พจนานุกรมฯ ไม่ได้บอกว่าคำว่า “นิยาย” เป็นภาษาอะไร แต่รูปคำอาจอธิบายให้เป็นบาลีได้

กตัญญูกตเวที

หญ้าปากคอก

“กตัญญูกตเวที” เป็นคำ 2 คำ คือ “กตัญญู” คำหนึ่ง “กตเวที” คำหนึ่ง

(๑) “กตัญญู” (กะ-ตัน-ยู)

บาลีเขียน “กตญฺญู” รากศัพท์มาจาก กต (คุณที่ผู้อื่นทำแก่ตน) + ญา (ธาตุ = รู้) + รู ปัจจัย, ซ้อน ญฺ, ลบสระที่สุดธาตุ (ญา > ญ) และลบ ร ที่ รู (รู > อู)

สามารถ

อ่านว่า สา-มาด

“สามารถ” เป็นรูปคำอิงสันสกฤต “สมรฺถ”

สํสกฤต-ไท-อังกฤษ อภิธาน บอกไว้ว่า –

“สมรฺถ : (คำคุณศัพท์) ‘สมรรถ,’ พลวัต, แข็งแรง; มีความคิดต่อกัน; เหมาะ; มีความสามารถ; powerful, strong; connected in sense; fit or proper; able or capable.”

ภูตผีปีศาจ

อ่านว่า พูด-ผี-ปี-สาด

(๑) “ภูต”

บาลีอ่านว่า พู-ตะ รากศัพท์มาจาก ภู (ธาตุ = มี, เป็น) + ต ปัจจัย

: ภู + ต = ภูต แปลตามศัพท์ว่า “ผู้เป็นเหตุให้ร่ายมนตร์คาถา” (คือเพราะความกลัวต่อ “สิ่งนั้น”

ปฏิภาณ

ภาษาไทยอ่านว่า ปะ-ติ-พาน
บาลีอ่านว่า ปะ-ติ-พา-นะ

“ปฏิภาณ” รากศัพท์มาจาก ปฏิ (เฉพาะ, เฉพาะหน้า, ตอบ) + ภา (ธาตุ = รุ่งเรือง) + ยุ ปัจจัย, แปลง ยุ เป็น อน (อะ-นะ), แปลง น เป็น ณ

: ปฏิ + ภา = ปฏิภา + ยุ > อน = ปฏิภาน > ปฏิภาณ แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งเป็นเหตุให้สิ่งที่ควรรู้สว่างขึ้นเฉพาะหน้า”

ปรมาณู

อ่านว่า ปะ-ระ-มา-นู
ประกอบด้วย ปรม + อณู

(๑) “ปรม”

บาลีอ่านว่า ปะ-ระ-มะ รากศัพท์มาจากหลายทาง แสดงในที่นี้พอเป็นตัวอย่าง :

(1) ปร (ข้าศึก) + มรฺ (ธาตุ = ตาย) + กฺวิ ปัจจัย ลบที่สุดธาตุ และลบปัจจัย

เทวทูต

อ่านว่า เท-วะ-ทูด
ประกอบด้วย เทว + ทูต

(๑) “เทว” (เท-วะ)

รากศัพท์มาจาก ทิวฺ (ธาตุ = รุ่งเรือง, เล่น, สนุก, เพลิดเพลิน) + อ ปัจจัย, แผลง อิ ที่ ทิ-(วฺ) เป็น เอ

: ทิวฺ + อ = ทิว > เทว แปลตามศัพท์ว่า (1) “ผู้รุ่งเรืองด้วยฤทธิ์ของตน”