บาลีวันละคำ

วาทศิลป์

อ่านว่า วา-ทะ-สิน
ประกอบด้วย วาท + ศิลป์

(๑) “วาท” (วา-ทะ)

รากศัพท์มาจาก วทฺ (ธาตุ = พูด, กล่าว) + ณ ปัจจัย, ลบ ณ, ทีฆะ (ยืดเสียง) อะ ที่ ว-(ทฺ) เป็น อา (วทฺ > วาทฺ)

: วทฺ + ณ = วทณ > วท > วาท แปลตามศัพท์ว่า “คำเป็นเครื่องพูด”

วินาศกรรม

อ่านว่า วิ-นาด-สะ-กำ
ประกอบด้วย วินาศ + กรรม

(๑) “วินาศ”

บาลีเป็น “วินาส” (วิ-นา-สะ) รากศัพท์มาจาก วิ (พิเศษ, แจ้ง, ต่าง) + นสฺ (ธาตุ = พินาศ, หายไป) + ณ ปัจจัย, ลบ ณ, ยืดเสียง อะ ที่ น-(สฺ) เป็น อา (นสฺ > นาสฺ)

เอราวัณ

อ่านว่า เอ-รา-วัน

“เอราวัณ” บาลีเป็น “เอราวณ” (เอ-รา-วะ-นะ) รากศัพท์มาจากรูปวิเคราะห์ ( = การหาความหมายโดยวิธีแยกศัพท์) ว่า –

: อิราวโณ นาม สมุทฺโท, ตตฺร ชาโต = เอราวโณ

จินตนาการ

อ่านว่า จิน-ตะ-นา-กาน
ประกอบด้วย จินตน + อาการ

(๑) “จินตน”

บาลีเป็น “จินฺตน” (จิน-ตะ-นะ) รากศัพท์มาจาก จินฺต (ธาตุ = คิด) + ยุ ปัจจัย, แปลง ยุ เป็น อน (อะ-นะ)

: จินฺต + ยุ > อน = จินฺตน แปลตามศัพท์ว่า “ธรรมชาตที่คิด” หมายถึง การคิด, ความคิด (the act of thinking, thought)

ราชประสงค์

อ่านว่า ราด-ชะ-ปฺระ-สง
ประกอบด้วย ราช + ประสงค์

(๑) “ราช”

บาลีอ่านว่า รา-ชะ รากศัพท์มาจาก –

(1) ราชฺ (ธาตุ = รุ่งเรือง) + อ (ปัจจัย) = ราช แปลตามศัพท์ว่า “ผู้รุ่งเรืองโดยยิ่งเพราะมีเดชานุภาพมาก”

ประชากร

อ่านว่า ปฺระ-ชา-กอน

ประกอบด้วย :

(1) ประชา + กร
(2) ประชา + อากร

(๑) “ประชา”

บาลีเป็น “ปชา” สันสกฤตเป็น “ปฺรชา” ไทยเขียนอิงสันสกฤตเป็น “ประชา”

ชุมนุมเทวดา

บาลีว่าอย่างไร

(๑) คำว่า “ชุมนุมเทวดา” แปลเป็นภาษาบาลีว่าอย่างไร

(ก) ถ้าหมายถึง “การชุมนุมของเทวดา” (เทวดามาชุมนุมกันเอง) ภาษาบาลีใช้ว่า

– เทวตาสโมสรณ (เท-วะ-ตา-สะ-โม-สะ-ระ-นะ)
– เทวตาสโมธาน (เท-วะ-ตา-สะ-โม-ทา-นะ)

ปริเทวนาการ

อ่านว่า ปะ-ริ-เท-วะ-นา-กาน
ประกอบด้วย ปริเทวน + อาการ

(๑) “ปริเทวน” (ปะ-ริ-เท-วะ-นะ)

รากศัพท์มาจาก ปริ (แทนศัพท์ “ปุนปฺปุนํ” = บ่อยๆ, ร่ำไร) + ทิวุ (ธาตุ = ร้อง) ยุ ปัจจัย, แปลง ยุ เป็น อน (อะ-นะ), แผลง อิ ที่ ทิ-(วุ) เป็น เอ (ทิวุ > เทวุ), ลบสระที่สุดธาตุ (ทิวุ > ทิว)

เวสสันดร-แพศยันดร

อ่านว่า เวด-สัน-ดอน / แพด-สะ-ยัน-ดอน
(เฉพาะ แพศยันดร จะออกเสียงว่า แพด-เซียน-ดอน ก็ได้)

“เวสสันดร” บาลีเป็น “เวสฺสนฺตร” (เวด-สัน-ตะ-ระ)

นัย ๑

“เวสฺสนฺตร” แยกศัพท์ตามรูปคำที่ตามองเห็นเป็น เวสฺส (เวด-สะ) + อนฺตร (อัน-ตะ-ระ)

ลักเพศ

อ่านว่า ลัก-กะ-เพด
ประกอบด้วย ลัก + เพศ

(๑) “ลัก” เป็นคำไทย หมายถึง เอาสิ่งของที่เขาไม่ให้ไปด้วยอาการซ่อนเร้น, ขโมย, แอบทำ, ลอบทำ