บาลีวันละคำ

โคตรภู

อ่านว่า โคด-ตฺระ-พู

“โคตรภู” บาลีเขียน “โคตฺรภู” (มีจุดใต้ ต)
ประกอบด้วย โคตฺร + ภู

(๑) “โคตฺร” (โคด-ตฺระ) คำเดิมคือ “โคตฺต” (โคด-ตะ) มาจากรากศัพท์ดังนี้ –

(1) โค (ชื่อ, ความรู้, ชื่อเสียง) + ตา (ธาตุ = รักษา) + อ ปัจจัย, ซ้อน ต, ลบสระที่สุดธาตุ (ตา > ต)

: โค + ตา = โคตา > โคต + อ + ต = โคตฺต แปลตามศัพท์ว่า “เชื้อสายที่รักษาชื่อและความรู้ไว้” “เชื้อสายที่รักษาชื่อเสียงไว้”

กรรมพันธุ์

อ่านว่า กำ-มะ-พัน
ประกอบด้วย กรรม + พันธุ์

(๑) “กรรม”

บาลีเป็น “กมฺม” (กำ-มะ) รากศัพท์มาจาก กรฺ (ธาตุ = กระทำ) + รมฺม (รำ-มะ, ปัจจัย) ลบ รฺ ที่สุดธาตุ (กรฺ > ก-) และ ร ที่ต้นปัจจัย (รมฺม > -มฺม)

สัตตาหกรณียะ

ภาษาชาววัด
ไม่เกี่ยวกับชาวบ้านโดยตรง แต่ควรรู้ไว้

ประกอบด้วย สัตตาห + กรณียะ

(๑) “สัตตาห” (สัด-ตา-หะ)

มาจาก สตฺต (สัด-ตะ = จำนวนเจ็ด) + อห (อะ-หะ = วัน, กลางวัน), ทีฆะ (ยืดเสียง) อะ ที่ อ-(ห) เป็น อา

จาริก – จารึก

“จาริก” บาลีอ่านว่า จา-ริ-กะ มาจากรากศัพท์ว่า จรฺ (ธาตุ = ประพฤติ, ดำเนินไป) + ณิก ปัจจัย, ลบ ณ (ณิก > อิก), ทีฆะ (ยืดเสียง) อะ ที่ จ-(รฺ) ต้นธาตุตามอำนาจของปัจจัยเนื่องด้วย ณ เป็น อา (จ- > จา-)

นวัคคหายุสมธัมม์

อ่านว่า นะ-วัก-คะ-หา-ยุ-สะ-มะ-ทำ
แยกศัพท์เป็น นว + คห + อายุ + สม + ธัมม์

(๑) “นว” (นะ-วะ)

บาลีแปลว่า เก้า (จำนวน 9)

(๒) “คห” (คะ-หะ)

รากศัพท์มาจาก คหฺ (ธาตุ = จับ, ยึด, ถือเอา) + อ ปัจจัย

สารรูป

น่าจะมาจากไหน

คำว่า “สารรูป” อ่านว่า สา-ระ-รูบ ยังไม่ได้เก็บไว้ในพจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554

ความหมายที่เข้าใจกัน “สารรูป” หมายถึงสภาพภายนอกที่เห็นได้, ภาพปรากฏภายนอก มักใช้ในทางไม่ดีเกี่ยวกับร่างกาย หรือการแต่งตัว เช่น “สารรูปดูไม่ได้” “

กามารมณ์

อ่านว่า กา-มา-รม
ประกอบด้วย กาม + อารมณ์

(๑) “กาม”

บาลีอ่านว่า กา-มะ รากศัพท์มาจาก กมฺ (ธาตุ = ปรารถนา) + ณ ปัจจัย, ลบ ณ, ยืดเสียง อะ ที่ ก- เป็น อา

: กมฺ + ณ = กม > กาม แปลตามศัพท์ว่า (1) “ภาวะที่ทำให้ปรารถนา”

จงกรม

อ่านว่า จง-กฺรม (กฺร- ควบ)
บาลีเป็น “จงฺกม” อ่านว่า จัง-กะ-มะ

“จงฺกม” รากศัพท์มาจาก –

(1) กม (ก้าวไป, ย่างไป) + อากม (ก้าวมา, ย่างกลับ), แปลง ก ที่ ก-(ม) เป็น จ, ลบ อา ที่ -อา-(กม), แปลง ม ที่ (จ)-ม เป็นนิคหิต, แปลงนิคหิตเป็น งฺ

วิรัติ

อ่านว่า วิ-รัด
บาลีเป็น “วิรติ” อ่านว่า วิ-ระ-ติ

“วิรติ” รากศัพท์มาจาก วิ (พิเศษ, ต่าง) + รมฺ (ธาตุ = เว้น) + ติ ปัจจัย, ลบ มฺ ที่สุดธาตุ

: วิ + รมฺ + ติ = วิรมติ > วิรติ แปลตามศัพท์ว่า :

(1) “การเว้นพิเศษ” (คือปกติไม่ได้เว้น การงดเว้นนี้จึงพิเศษกว่าปกติ)

อพรหมจริยา

ประกอบด้วย อ + พรหม + จริยา

(๑) “พรหมจริยา” ประกอบด้วย พรหม + จริยา

(ก) “พรหม” บาลีเป็น “พฺรหฺม” (มีจุดใต้ พฺ และใต้ หฺ) รากศัพท์คือ พฺรหฺ (ธาตุ = เจริญ, ประเสริฐ) + ม ปัจจัย

: พฺรหฺ + ม = พฺรหฺม แปลตามศัพท์ว่า “ผู้เจริญด้วยคุณ”