บาลีวันละคำ

เจตนารมณ์ [1]

อ่านว่า เจด-ตะ-นา-รม
ประกอบด้วย เจตนา + อารมณ์

(๑) “เจตนา”

บาลีอ่านว่า เจ-ตะ-นา รากศัพท์มาจาก จิตฺ (ธาตุ = คิด, รู้, จงใจ) + ยุ ปัจจัย, แผลง อิ ที่ จิ-(ต) เป็น เอ, แปลง ยุ เป็น อน, ลง อา ปัจจัยเครื่องหมายอิตถีลิงค์

ทุกรกิริยา

อ่านว่า ทุก-กะ-ระ-กิ-ริ-ยา
บาลีเป็น “ทุกฺกรกิริยา” อ่านว่า ทุก-กะ-ระ-กิ-ริ-ยา
ประกอบด้วย ทุกฺกร + กิริยา

(๑) “ทุกฺกร”

รากศัพท์มาจาก ทุ (ชั่ว, ยาก) + กรฺ (ธาตุ = ทำ) + อ ปัจจัย, ซ้อน กฺ

เจดีย์

อ่านว่า เจ-ดี
บาลีเป็น “เจติย” อ่านว่า เจ-ติ-ยะ

“เจติย” รากศัพท์มาจาก :

(1) จิตฺ (ธาตุ = บูชา) + ณฺย ปัจจัย, ลง อิ อาคม, ลบ ณฺ, แผลง อิ ที่ จิ-(ต) เป็น เอ (จิ > เจ)

: จิตฺ + อิ + ณฺย = จิติณฺย >จิติย > เจติย แปลตามศัพท์ว่า “ที่อันบุคคลบูชา”

ชั่วกัปชั่วกัลป์

อ่านว่า ชั่ว-กับ-ชั่ว-กัน

“กัป” บาลีเป็น “กปฺป” อ่านว่า กับ-ปะ
“กัลป์” สันสกฤตเป็น “กลฺป” อ่านว่า กัน-ลฺปะ, (กลืนเสียง -ละ- หายลงในลำคอ)

กปฺป-กลฺป มีความหมายเหมือนกัน

เหรียญ

มาจากคำอะไร

อ่านว่า เหฺรียน (หฺร ควบ หรือ เรียน มี ห- นำ)

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“เหรียญ : (คำนาม) โลหะที่มีลักษณะกลมแบนหรือรูปเหลี่ยมเป็นต้น มีภาพนูนหรือตัวอักษรอยู่บนพื้น เช่น เหรียญกระษาปณ์ เหรียญความดีความชอบ เหรียญที่ระลึก.”

เหรัญญิก

อ่านว่า เห-รัน-ยิก
บาลีเป็น “เหรญฺญิก” อ่านว่า เห-รัน-ยิ-กะ

“เหรญฺญิก” ประกอบด้วย หิรญฺญ + ณิก ปัจจัย

(๑) “หิรญฺญ” (หิ-รัน-ยะ) รากศัพท์มาจาก –

(1) หรฺ (ธาตุ = แสวงหา, นำไป) + ญ ปัจจัย, แปลง อะ ที่ ห-(รฺ) เป็น อิ, ซ้อน ญ

: หรฺ > หิร + ญ + ญ = หิรญฺญ แปลตามศัพท์ว่า (1) “วัตถุอันคนแสวงหากันเพราะเป็นของล้ำค่า” (2) “วัตถุที่ดึงดูดใจสัตว์โลก”

อาชญาบัตร

อ่านว่า อาด-ยา-บัด และ อาด-ชะ-ยา-บัด
(ตาม พจน.54)
ประกอบด้วย อาชญา + บัตร

(๑) “อาชญา”

บาลีเป็น “อาณา” (อา-นา) รากศัพท์มาจาก อาณฺ (ธาตุ = ส่งไป) + อ ปัจจัย + อา ปัจจัยเครื่องหมายอิตถีลิงค์

ปัจฉิมลิขิต

อ่านตามหลักภาษาว่า ปัด-ฉิม-มะ-ลิ-ขิด
ประกอบด้วย ปัจฉิม + ลิขิต

(๑) “ปัจฉิม”

บาลีเป็น “ปจฺฉิม” อ่านว่า ปัด-ฉิ-มะ รากศัพท์ประกอบด้วย ปจฺฉา (ภายหลัง) + อิม (อิ-มะ) ปัจจัย, ลบ อา ที่ (ปจฺฉ-)า (ปจฺฉา > ปจฺฉ)

: ปจฺฉา > ปจฺฉ + อิม = ปจฺฉิม แปลตามศัพท์ว่า “-ที่มีในภายหลัง”

บริเวณ

อ่านว่า บอ-ริ-เวน
บาลีเป็น “ปริเวณ” อ่านว่า ปะ-ริ-เว-นะ

“ปริเวณ” รากศัพท์มาจาก : ปริโต เวตีติ ปริเวณํ

ปริ (รอบ) + วี (ธาตุ = เป็นไป, แผ่ไป) + ณ ปัจจัย, แปลง อี (ที่ วี) เป็น เอ, คง ณ ปัจจัยไว้ (ณ ปัจจัย ปกติเมื่อลงแล้วจะลบออก)

: ปริ + วี + ณ = ปริวีณ > ปริเวณ แปลตามศัพท์ว่า “พื้นที่ที่เป็นไปโดยรอบ” “พื้นที่ที่แผ่ไปโดยรอบ”

อัตลักษณ์

อ่านว่า อัด-ตะ-ลัก
ประกอบด้วย อัต + ลักษณ์

(๑) “อัต”

บาลีเป็น “อตฺต” (อัด-ตะ) มาจากรากศัพท์ดังนี้ :

(1) อตฺ (ธาตุ = ไป, ถึง, เป็นไปต่อเนื่อง) + ต ปัจจัย