บาลีวันละคำ

คิ้ว
บาลีว่าอย่างไร
ทำไมพระไทยต้องโกนคิ้ว

คิดแบบคนสมัยใหม่ที่นึกถึงคำอังกฤษได้ง่าย (แทบจะง่ายกว่าคำไทยของตัวเอง)

“คิ้ว” อังกฤษว่า eyebrow

นมัสการ

หญ้าปากคอกที่ลืมเคี้ยว

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“นมัสการ : (คำนาม) การแสดงความอ่อนน้อมด้วยการกราบไหว้; คําที่ใช้ขึ้นต้นและลงท้ายจดหมายที่มีไปถึงพระภิกษุสามเณร. (ป. นมกฺการ; ส. นมสฺการ).”

สามีจิกรรม

อ่านว่า สา-มี-จิ-กำ
บาลีเป็น “สามีจิกมฺม” อ่านว่า สา-มี-จิ-กำ-มะ
ประกอบด้วย สามีจิ + กมฺม

ภริยาทาน

คำพูดชวนขัน แต่อาจใช้กันจริงๆ

ญาติมิตรทางเฟซบุ๊กท่านหนึ่งโพสต์ต้นฉบับบทบรรณาธิการที่ท่านเขียนลงในวารสารที่ท่านเป็นบรรณาธิการ เล่าถึงเรื่องที่ใช้เฟซบุ๊กว่ามีสาเหตุมาจากภรรยายกไอแพดเครื่องเก่าให้ และมีเฟซบุ๊กชื่อของภรรยาติดมาด้วย ท่านก็เลยลองใช้ดูแล้วก็เลยใช้ติดต่อเรื่อยมา

เครื่องไอแพดที่ภรรยามอบให้นั้นท่านเรียกเป็นคำชวนขันว่า “ภริยาทาน” และแปลไว้ด้วยว่า “เมียยกให้”

จรรยาบรรณ [2]

หมายถึงอะไร

(๑) ทางภาษา

“จรรยาบรรณ” ประกอบด้วยคำว่า จรรยา + บรรณ

(1) “จรรยา” บาลีเป็น “จริย” มาจากรากศัพท์ว่า จรฺ (ธาตุ = ประพฤติ, ดำเนินไป) + อิย ปัจจัย อีกนัยหนึ่ง จรฺ + ณฺย ปัจจัย ลบ ณ ลง อิ อาคม = จริย และเป็น จริยา ก็มี

จริย, จริยา แปลว่า “-ที่ควรประพฤติ” หมายถึง ความประพฤติ, กิริยาที่ควรประพฤติ, การดำเนินชีวิต (conduct, behaviour, state of life)

หวย
บาลีว่าอย่างไร

ตามภาษาไปหา “หวย”

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“หวย : (ภาษาปาก) (คำนาม) หวย ก ข; สลากกินแบ่ง.”

ตามไปดูที่คำว่า “สลากกินแบ่ง” พจน.54 บอกไว้ว่า

บุญกิริยาวัตถุ

แปลว่า-วิธีทำบุญ

อ่านว่า บุน-ยะ-กิ-ริ-ยา-วัด-ถุ
บาลีเป็น “ปุญฺญกิริยาวตฺถุ” อ่านว่า ปุน-ยะ-กิ-ริ-ยา-วัด-ถุ
ประกอบด้วย ปุญฺญ + กิริยา + วตฺถุ

(๑) “ปุญฺญ” รากศัพท์มาจาก –

(1) ปุ (ธาตุ = ชำระ สะอาด) + ณฺย ปัจจัย, ลง น อาคม, ลบ ณฺ, แปลง นฺย เป็น ญ, ซ้อน ญฺ

มหาศาล

อ่านว่า มะ-หา-สาน
บาลีเป็น “มหาสาล” อ่านว่า มะ-หา-สา-ละ
ประกอบด้วย มหา + สาล

(๑) “มหา”

คำเดิม “มหนฺต” (มะ-หัน-ตะ) แปลว่า ยิ่งใหญ่, กว้างขวาง, โต; สำคัญ, เป็นที่นับถือ (great, extensive, big; important, venerable)

โสรจสรง

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

(1) โสรจ [โสด] : (คำกริยา) อาบ, สรง, ชําระ, ทําให้สะอาด. (ข. โสฺรจ; ป. โสจ; ส. เศาจ).

(2) สรง [สง] : (คำกริยา) อาบนํ้า, รดน้ำ (ใช้แก่เจ้านายและพระภิกษุสามเณร), ประพรม เช่น สรงพระบรมอัฐิ. (ข.).

วันเนา ไม่ใช่วันเนาว์

ในช่วงเทศกาลสงกรานต์มีวันสำคัญอยู่ 3 วัน ที่ควรทำความเข้าใจ คือ :

(๑) วันมหาสงกรานต์
(๒) วันเนา
(๓) วันเถลิงศก

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 ซึ่งเป็นฉบับล่าสุด ให้ความหมายของคำทั้งสามนี้แตกต่างจากพจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2542 (ซึ่งถูกปรับปรุงแก้ไขมาเป็นฉบับพ.ศ.2554) ขอนำมาเทียบกันเพื่อเป็นการศึกษา ดังนี้ :