บาลีวันละคำ

อบายมุข

อ่านว่า อะ-บาย-ยะ-มุก
บาลีเป็น “อปายมุข” อ่านว่า อะ-ปา-ยะ-มุ-ขะ
ประกอบด้วย อปาย + มุข

(๑) “อปาย” (อะ-ปา-ยะ) รากศัพท์มาจาก –

(1) อป (ปราศจาก, ไม่มี) + อิ (ธาตุ = ไป, เป็นไป) + ณ ปัจจัย, ลบ ณ, แปลง อิ เป็น ย, ยืดเสียง อะ ที่ อ-(ย) เป็น อา

สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา
เจ้าฟ้ามหาจักรีสิรินธร
รัฐสีมาคุณากรปิยชาติ
สยามบรมราชกุมารี

คำอ่าน (ตามหลักภาษา) :

สม-เด็ด-พฺระ-เทบ-พะ-รัด-ตะ-นะ-ราด-ชะ-สุ-ดา
เจ้า-ฟ้า-มะ-หา-จัก-กฺรี-สิ-ริน-ทอน
รัด-ถะ-สี-มา-คุ-นา-กอน-ปิ-ยะ-ชาด
สะ-หฺยาม-บอ-รม-มะ-ราด-ชะ-กุ-มา-รี

วาสนา –
ที่ตัดไม่ขาด

“วาสนา” ภาษาไทยอ่านว่า วาด-สะ-หฺนา
บาลีอ่านว่า วา-สะ-นา

“วาสนา” รากศัพท์มาจาก –

(1) วสฺ (ธาตุ = อยู่) + ยุ ปัจจัย + อา (ปัจจัยอิตถีลิงค์), ทีฆะต้นธาตุ คือ อ ที่ ว- เป็น อา, แปลง ยุ เป็น อน

: วสฺ > วาส + ยุ > อน = วาสน + อา = วาสนา แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งที่อยู่ในจิต”

พยายาม

ทับศัพท์เป็นไทย เข้าใจโดยไม่ต้องแปล

แต่ถ้าถามว่า แปลว่าอะไร ? ….

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“พยายาม [พะยา-] : (คำกริยา) ทําโดยมานะบากบั่น. (ส. วฺยายาม; ป. วายาม)”

อภินิหาร

อ่านว่า อะ-พิ-นิ-หาน
บาลีเป็น “อภินีหาร” อ่านว่า อะ-พิ-นี-หา-ระ

“อภินีหาร” รากศัพท์มาจาก อภิ (ยิ่ง, ใหญ่, พิเศษ) + นี (ออก) + หรฺ (ธาตุ = นำไป) + ณ ปัจจัย, ลบ ณ, ยืดเสียง อะ ที่ ห-(รฺ) เป็น อา

โยนิโสมนสิการ
ศัพท์วิชาการพระพุทธศาสนา

อ่านว่า โย-นิ-โส-มะ-นะ-สิ-กาน
ประกอบด้วย โยนิโส + มนสิการ

(๑) “โยนิโส” ประกอบด้วย โยนิ + โส ปัจจัย (โดย-, ตาม-)

“โยนิ” (โย-นิ) แปลได้หลาย คือ

ปฏิสังขาโย

อ่านว่า ปะ-ติ-สัง-ขา-โย

“ปฏิสังขาโย” เป็นคำขึ้นต้นบท “ตังขณิกปัจจเวกขณะ” (ตัง-ขะ-นิ-กะ-ปัด-จะ-เวก-ขะ-นะ) ที่พระสงฆ์จะต้องสวดพิจารณาก่อนที่จะบริโภคใช้สอยปัจจัยสี่ ตัดมาจากคำว่า “ปฏิสงฺขา โยนิโส” (มีข้อความต่อไปอีก)

อดิเรกลาภ

อ่านว่า อะ-ดิ-เหฺรก-กะ-ลาบ
บาลีเป็น “อติเรกลาภ” อ่านว่า อะ-ติ-เร-กะ-ลา-พะ
ประกอบด้วย อติเรก + ลาภ

(๑) “อติเรก”

รูปคำนี้อธิบายกันว่ามาจาก อติ (ยิ่ง, เกิน, ล่วง) + เอก (หนึ่ง), ลง ร อาคม

: อติ + ร + เอก = อติเรก แปลตามศัพท์ว่า “ยิ่งกว่าหนึ่ง” “เกินหนึ่งขึ้นไป” หมายถึง เหลือล้น

นิสัย

อ่านว่า นิ-ไส หรือ นิด-ไส ก็ได้
บาลีเป็น “นิสฺสย” อ่านว่า นิด-สะ-ยะ

“นิสฺสย” รากศัพท์มาจาก นิ (เข้า,ลง) + สิ (ธาตุ = อยู่) + อ ปัจจัย, แปลง อิ (ที่ สิ) เป็น ย (สูตรเต็มว่า “พฤทธิ์ อิ เป็น เอ, แปลง เอ เป็น อย”), ซ้อน สฺ

ทุนสามานย์

อ่านว่า ทุน-สา-มาน
ประกอบด้วยคำว่า ทุน + สามานย์

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกความหมายของคำว่า “ทุน” ไว้ว่า –

(1) ของเดิมหรือเงินเดิมที่มีไว้ ลงไว้ กําหนดไว้ จัดตั้งไว้ เพื่อประโยชน์ให้งอกงาม เช่น มีความรู้เป็นทุน มีเงินเป็นทุน.