บาลีวันละคำ

เวฬุวัน

อ่านว่า เว-ลุ-วัน
ประกอบด้วย เวฬุ + วัน

(๑) “เวฬุ”

รากศัพท์มาจาก วิ (ธาตุ = ไป, เป็นไป) + อุ ปัจจัย, แปลง อิ (ที่ วิ) เป็น เอ, ลง ฬ อาคม

: วิ > เว + ฬ = เวฬ + อุ = เวฬุ แปลตามศัพท์ว่า “ต้นไม้ที่เป็นไปทั่วไป” (คือเกิดขึ้นและมีอยู่ทั่วไป) หมายถึง ไม้ไผ่ (a bamboo)

สรีระ

อ่านว่า สะ-รี-ระ
บาลีเขียน “สรีร” อ่านว่า สะ-รี-ระ เช่นกัน

“สรีร” รากศัพท์มาจาก สรฺ (ธาตุ = เป็นไป, เบียดเบียน) + อีร ปัจจัย

: สรฺ + อีร = สรีร แปลตามศัพท์ว่า –

(1) “ร่างที่เป็นไปตามปกติ” คือเกิดขึ้น ดำรงอยู่ แตกสลายไปตามธรรมดา
(2) “ร่างที่เบียดเบียนลม” คือทำให้ลมผ่านไม่สะดวกเนื่องจากมาปะทะกับร่าง

ฌาปนกิจ

อ่านว่า ชา-ปะ-นะ-กิด
ประกอบด้วย ฌาปน + กิจ

(๑) “ฌาปน” (ชา-ปะ-นะ)

รากศัพท์มาจาก ฌาปฺ (ธาตุ = เร่าร้อน, เผาไหม้) + ยุ ปัจจัย, แปลง ยุ เป็น อน (อะ-นะ)

: ฌาปฺ + ยุ > อน = ฌาปน แปลว่า การจุดไฟ, การเผา (setting fire to, consumption by fire)

บัตรสนเท่ห์

อ่านว่า บัด-สน-เท่
ประกอบด้วย บัตร + สนเท่ห์

(๑) “บัตร”

บาลีเป็น “ปตฺต” (ปัด-ตะ) แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งที่จะร่วงหล่นโดยไม่นาน” หมายถึง ใบไม้

“ปตฺต” สันสกฤตเป็น “ปตฺร” เราเขียนอิงสันสกฤตเป็น “บัตร” แปลว่า ใบ, แผ่น, ใบหนังสือ, จดหมาย, ลายลักษณ์อักษรทั่วไป

สนเทศ

อ่านว่า สน-เทด
บาลีเป็น “สนฺเทส” อ่านว่า สัน-เท-สะ

“สนฺเทส” รากศัพท์มาจาก สํ (พร้อมกัน, ร่วมกัน) + ทิสฺ (ธาตุ = ปรากฏ) + ณ ปัจจัย, แปลงนิคหิตเป็น น, แผลง อิ เป็น เอ

: สํ > สนฺ + ทิสฺ = สนฺทิส > สนฺเทส แปลตามศัพท์ว่า “เนื้อความที่ปรากฏชัดเจน” หมายถึง ข่าว, สาส์น, ใบบอก, ความชัดเจน, ความแจ่มแจ้ง

ปกครอง
บาลีว่าอย่างไร

ระยะนี้มีผู้ได้ยินคำว่า “ฆราวาสจะปกครองพระ” บ่อยๆ จึงมีผู้ถามมาว่า คำว่า “ปกครอง” ภาษาบาลีว่าอย่างไร

คำที่หมายถึง “ปกครอง” ในบาลีน่าจะตรงกับคำดังต่อไปนี้ :

(๑) “ปสาสติ” (ปะ-สา-สะ-ติ, คำกริยา ปฐมบุรุษ เอกพจน์) แปลว่า (1) สั่งสอน, แนะนำ (to teach, instruct) (2) ปกครอง, เสวยราชสมบัติ, ดูแล

สมานสังวาส

อ่านว่า สะ-มา-นะ-สัง-วาด
(ไม่ใช่ สะ-หฺมาน–)

ประกอบด้วย สมาน + สังวาส

(๑) “สมาน”

บาลีอ่านว่า สะ-มา-นะ รากศัพท์มาจาก สมฺ (ธาตุ = ห้อย, ย้อย) + ยุ ปัจจัย, แปลง ยุ เป็น อน (อะ-นะ), ยืดเสียง อะ ที่ -มฺ เป็น อา

: สมฺ + ยุ > อน = สมน > สมาน แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งที่ห้อยอยู่” คืออยู่เคียงคู่กัน หมายถึง เหมือนกัน, เสมอกัน, เท่ากัน, อย่างเดียวกัน

บริสุทธิ์

อ่านว่า บอ-ริ-สุด
บาลีเป็น “ปริสุทฺธิ” อ่านว่า ปะ-ริ-สุด-ทิ
ประกอบด้วย ปริ + สุทฺธิ

“ปริ” (ปะ-ริ) เป็นคำอุปสรรค แปลว่า รอบ, เวียนรอบ, ทั่วไป, เต็มไปหมด, รวมหมด

“สุทฺธิ” (สุด-ทิ) รากศัพท์มาจาก สุธฺ (ธาตุ = สะอาด) + ติ ปัจจัย, แปลง ติ เป็น ทฺธิ, ลบ ธฺ ที่สุดธาตุ

: สุธฺ > สุ + ติ > ทฺธิ = สุทฺธิ แปลตามศัพท์ว่า “ความสะอาด”

สัมภาษณ์

อ่านว่า สำ-พาด
บาลีเป็น “สมฺภาสน” อ่านว่า สำ-พา-สะ-นะ

“สมฺภาสน” รากศัพท์มาจาก สํ (พร้อมกัน, ร่วมกัน) + ภาสฺ (ธาตุ = พูด, สว่าง) + ยุ ปัจจัย, แปลงนิคหิตที่ สํ เป็น ม, แปลง ยุ เป็น อน (อะ-นะ)

: สํ > สมฺ + ภาสฺ = สมฺภาส + ยุ > อน = สมฺภาสน แปลตามศัพท์ว่า “การพูดร่วมกัน” “การทำให้สว่าง ( = เข้าใจ) ร่วมกัน”

ธรรมยุต – มหานิกาย

1 ในแง่ภาษา

(๑) “ธรรมยุต”
อ่านว่า ทำ-มะ-ยุด
ประกอบด้วย ธรรม + ยุต

๑) “ธรรม” บาลีเป็น “ธมฺม” อ่านว่า ทำ-มะ

“ธมฺม” มีรากศัพท์มาจาก ธรฺ (ธาตุ = ทรงไว้) + รมฺม (ปัจจัย) ลบ รฺ ที่สุดธาตุ และ ร ต้นปัจจัย = ธมฺม