บาลีวันละคำ

ยาม อ่านว่า ยาม บาลี

อนุศาสนาจารย์ อ่านว่

สันดาน อ่านว่า สันดา

แพทย์-แพศย์

อ่านว่า แพด เหมือนกัน แต่สะกดต่างกัน ความหมายก็ต่างกัน

(๑) “แพทย์” (-ทย์) บาลีเป็น “เวชฺช” (เวด-ชะ) รากศัพท์มาจาก –

(1) วิชฺชา ( = ความรู้ทางยา) + ณ ปัจจัย, แผลง อิ ที่ วิชฺ-เป็น เอ, ลบ ณ และลบสระท้ายคำหน้า : วิชฺชา > วิชฺช

: วิชฺชา + ณ = วิชฺชา > เวชฺชา > เวชฺช แปลตามศัพท์ว่า “ผู้รู้วิชาทางยา”

(2) วิทฺ (ธาตุ = รู้) + ณฺย ปัจจัย, ลบ ณ, แผลง อิ ที่ วิ-เป็น เอ, แปลง ทฺย เป็น ชฺช

: วิทฺ + ณฺย = วิทฺย > เวทฺย > เวชฺช แปลตามศัพท์ว่า “ผู้รู้การเยียวยา”

“เวชฺช” หมายถึง หมอรักษาโรค

พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ แปล “เวชฺช” ว่า a physician, doctor, medical man, surgeon (หมอ, แพทย์, หมอยา, ศัลยแพทย์)

“เวชฺช” สันสกฤตเป็น “ไวทฺย” ใช้ในภาษาไทยว่า “แพทย์”
จะเห็นว่าคำนี้เราเขียนอิงไปทางสันสกฤต

(๒) “แพศย์” (-ศย์) บาลีเป็น “เวสฺส” (เวด-สะ) รากศัพท์มาจาก วิสฺ (ธาตุ = ไป, เข้าไป) + ส ปัจจัย, แผลง อิ ที่ วิ-เป็น เอ

: วิสฺ + ส = วิสฺส > เวสฺส แปลตามศัพท์ว่า (1) “ผู้ไปทางโน้นทางนี้ด้วยความอยากได้ทรัพย์” (2) “ผู้เข้าไป” ( = เข้าไปติดต่อทำกิจการต่างๆ)

สมาชิก

อ่านว่า สะ-มา-ชิก
บาลีอ่านว่า สะ-มา-ชิ-กะ

คำที่รู้จักกันทั่วไป พูดจนคุ้นปาก
แต่อาจจะไม่ได้สงสัยว่า “สมาชิก” แปลว่าอะไร

“สมาชิก” ประกอบด้วยคำว่า สมาช + ณิก

สํสกฤต-ไท-อังกฤษ อภิธาน มีคำว่า “สมาช” แปลว่า หมู่, จำนวนหรือปริมาณ; สภา, ที่ประชุม multitude, a number; an assembly, meeting.

สมาช + ณิก ในภาษาบาลีเป็นมาดังนี้ –

(1) “สมาช” (สะ-มา-ชะ) รากศัพท์มาจาก สํ ( = พร้อมกัน, ร่วมกัน) + อชฺ (ธาตุ = ไป) + ณ ปัจจจัย, แปลงนิคหิตเป็น ม, ทีฆะต้นธาตุ : อ > อา

: สํ > สม + อชฺ = สมช > สมาช แปลว่า (1) ที่เป็นที่ประชุม (2) ผู้เข้าไปสู่ที่ชุมนุม คือมาเป็นส่วนเดียวกัน

(2) สมาช + ณิก ปัจจัย, ลบ ณ

: สมาช + ณิก > อิก = สมาชิก แปลว่า (1) ผู้เป็นส่วนหนึ่งแห่งที่ประชุม (2) ผู้เป็นส่วนหนึ่งของผู้เข้าไปสู่ที่ชุมนุม

“สมาช” มีรากศัพท์เดียวกับคำว่า “สมชฺช” (สะ-มัด-ชะ) เดิมหมายถึงสถานที่สำหรับจัดการแสดงมหรสพ มีนักแสดงและผู้ชมไปรวมกันเป็นจำนวนมาก ต่อมาคำนี้กลายเป็น “สมชฺชา” (สะ-มัด-ชา) หมายถึง ที่ประชุม, การประชุมเพื่อประโยชน์อย่างใดอย่างหนึ่งโดยเฉพาะ

ยศ อ่านว่า ยด บาลีเป

สมานฉันท์

อ่านว่า สะ-มา-นะ-ฉัน ก็ได้ สะ-หฺมาน-นะ-ฉัน ก็ได้
(ตามพจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554)

โปรดสังเกต :

(1) จะอ่านว่า สะ-มา หรือ สะ-หฺมาน ก็ต้องตามด้วย –นะ-ฉัน

(2) คำนี้มีผู้อ่านหรือพูดว่า สะ-หฺมาน-ฉัน (ไม่มี -นะ-) อยู่บ่อยๆ เป็นคำอ่านที่ไม่ถูกต้อง

“สมานฉันท์” ประกอบด้วยคำว่า สมาน + ฉันท์
บาลีเป็น สมาน + ฉนฺท

“สมาน” (สะ-มา-นะ) แปลว่า เหมือนกัน, เสมอกัน, เท่ากัน, อย่างเดียวกัน (similar, equal, even, same)

“ฉนฺท” (ฉัน-ทะ) มีความหมาย 3 อย่าง คือ –

บวกลบคูณหาร

เป็นภาษาบาลีหรือเปล่า ?

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

(1) บวก : (คำกริยา) เอาจํานวนหนึ่งรวมเข้ากับอีกจํานวนหนึ่งหรือหลายจํานวนให้เป็นจํานวนเพิ่มขึ้นจํานวนเดียวกัน, เพิ่มเติมเข้าไป.ว. ที่เป็นไปในทางสนับสนุน ทางดี หรือเชิงสร้างสรรค์ เช่น มองในทางบวก; ในทางคณิตศาสตร์เรียกจำนวนเลขที่มีค่ามากกว่าศูนย์ว่า จำนวนบวก. (คำนาม) เรียกเครื่องหมายคณิตศาสตร์รูปดังนี้ + ว่า เครื่องหมายบวก.

(2) ลบ : (คำกริยา) ทำให้หายไปด้วยอาการเช็ดหรือถู, ทำให้หายไป เช่น น้ำลบฝั่ง; หักออก, ชักออก, (ใช้แก่วิธีเลข). (คำวิเศษณ์) ที่เป็นไปในทางร้าย ทางไม่ดี หรือทางทําลาย เช่น มองในทางลบ. (คำนาม) เรียกเครื่องหมายดังนี้ – ว่า เครื่องหมายลบ.

(3) คูณ : (คำกริยา) เพิ่มจํานวนเท่าตัวตามหน่วยที่ต้องการ, เท่า เช่น ทวีคูณ คือ ๒ เท่า ตรีคูณ คือ ๓ เท่า. (คำนาม) เรียกเครื่องหมายดังนี้ x ว่า เครื่องหมายคูณ. (ป., ส. คุณ).

(4) หาร ๑ : (คำกริยา) แบ่งส่วนเท่า ๆ กัน (ใช้แก่วิธีเลข). (คำนาม) เรียกเครื่องหมายรูปดังนี้ ÷ ว่า เครื่องหมายหาร.

ทิฐิมานะ

อ่านว่า ทิด-ถิ-มา-นะ
ประกอบด้วยคำว่า ทิฐิ + มานะ

“ทิฐิ” บาลีเป็น “ทิฏฺฐิ” (ทิด-ถิ)
โปรดสังเกต บาลีมี ฏ ปฏักสะกด ภาษาไทย(ตามพจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน) ตัด ฏ ออก

“ทิฏฺฐิ” รากศัพท์มาจาก ทิสฺ (ธาตุ = เห็น) + ติ ปัจจัย, ลบ สฺ ที่สุดธาตุ, แปลง ติ เป็น ฏฺฐิ

: ทิสฺ > ทิ + ติ > ฏฺฐิ : ทิ + ฏฺฐิ = ทิฏฺฐิ แปลตามศัพท์ว่า “ความเห็น” หมายถึง ความคิดเห็น, ความเชื่อ, หลักลัทธิ, ทฤษฎี, การเก็ง, ทฤษฎีที่ผิด, ความเห็นที่ปราศจากเหตุผลหรือมูลฐาน (view, belief, dogma, theory, speculation, false theory, groundless or unfounded opinion)

ในภาษาธรรม ถ้าพูดเฉพาะ “ทิฏฺฐิ” จะหมายถึง ความเห็นผิด
ถ้าต้องการชี้เฉพาะ จะมีคำบ่งชี้นำหน้า คือ “มิจฺฉาทิฏฺฐิ” = ความเห็นผิด “สมฺมาทิฏฺฐิ” = ความเห็นถูก

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“ทิฐิ : (คำนาม) ความเห็น เช่น สัมมาทิฐิ ความเห็นชอบ มิจฉาทิฐิ ความเห็นผิด; ความอวดดื้อถือดี เช่น เขามีทิฐิมาก”

บาลีแบบไทยๆ “บูรพารั