บาลีวันละคำ

บรรพชา-อุปสมบท
บรรพชา อ่านว่า บัน-พะ-ชา ก็ได้, บับ-พะ-ชา ก็ได้
อุปสมบท อ่านว่า อุ-ปะ-สม-บด ก็ได้, อุบ-ปะ-สม-บด ก็ได้
(ตามพจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554)
“บรรพชา” บาลีเป็น “ปพฺพชฺชา” อ่านว่า ปับ-พัด-ชา
“อุปสมบท” บาลีเป็น “อุปสมฺปทา” อ่านว่า อุ-ปะ-สำ-ปะ-ทา
(1) ปพฺพชฺชา รากศัพท์มาจาก ป ( = ทั่ว, ข้างหน้า) + วชฺช (ธาตุ = เว้น) + อ ปัจจัย + อา (ปัจจัยที่ทำให้เป็นอิตถีลิงค์), แผลง ว เป็น พ, ซ้อน พ
: ป > ปพฺ + วชฺช > พชฺช + อ = ปพฺพชฺช + อา = ปพฺพชฺชา
ปพฺพชฺชา แปลตามศัพท์ว่า “เว้นทั่ว” หมายถึง การออกบรรพชา, การถือเพศเป็นนักพรต, การถือเพศเป็นภิกษุ, การทรงเพศสมณะ, การออกบวช (ฝรั่งแปลว่า leaving the world, adopting the ascetic life; state of being a Buddhist friar, taking the (yellow) robe, ordination)
ปพฺพชฺชา สันสกฤตเป็น “ปฺรวฺรชฺยา” ใช้ในภาษาไทยว่า “บรรพชา”

ลาภสักการะ
อ่านว่า ลาบ-สัก-กา-ระ
บาลีเขียนเป็น “ลาภสกฺการ” อ่านว่า ลา-พะ-สัก-กา-ระ
ประกอบด้วย ลาภ + สกฺการ
“ลาภ” รากศัพท์มาจาก ลภฺ (ธาตุ = ได้) + ณ ปัจจัย, ทีฆะต้นธาตุ ล เป็น ลา
: ลภฺ > ลาภ + ณ = ลาภ
คำว่า “ลาภ” แปลตามศัพท์ว่า การได้, ของที่ได้ เรานิยมพูดทับศัพท์ว่า ลาภ
พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ แปล “ลาภ” ว่า receiving, getting, acquisition, gain, possession (การรับ, การได้, การได้มา, กำไร, สิ่งที่ได้มา, สมบัติ)
พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า
“ลาภ : (คำนาม) สิ่งที่มักจะได้มาโดยไม่คาดคิด. (ป., ส. ลาภ ว่า ของที่ได้, การได้, กําไร)”

วีรบุรุษ
อ่านว่า วี-ระ-บุ-หฺรุด
บาลีเป็น “วีรปุริส” อ่านว่า วี-ระ-ปุ-ริ-สะ
ประกอบด้วย วีร + ปุริส
“วีร” มีรากศัพท์ ดังนี้ –
(1) วี (ธาตุ = ก้าวไป) + ร ปัจจัย : วี + ร = วีร แปลว่า “ผู้ก้าวไปสู่ความสูงสุด”
(2) วีรฺ (ธาตุ = กล้าหาญ) + อ ปัจจัย : วีร + อ = วีร แปลว่า “ผู้กล้าหาญ”
(3) วิ ไม่มี, ปราศจาก) + อีร ความหวั่นไหว) : วิ + อีร = วีร แปลว่า “ผู้ปราศจากความหวั่นไหว”
“วีร” มีความหมายว่า เป็นชาติชาย, ทรงอำนาจ, เก่งกล้า, ผู้กล้าหาญ (manly, mighty, heroic; a hero)
“ปุริส” แปลตามศัพท์ว่า –
(1) “ผู้ยังดวงใจของบิดามารดาให้เต็ม”
(2) “ผู้ยังความต้องการให้เต็ม”
(3) “ผู้อยู่ในเบื้องสูง”
(4) “ผู้ไปในฐานะที่สูง”
(5) “ผู้เป็นไปในเบื้องหน้า”
(6) “ผู้นอน บน อก โดยปกติ”
(ดูเพิ่มเติมที่ “ปุริส” บาลีวันละคำ (71) 16-7-55)
“ปุริส” สันสกฤตเป็น “ปุรุษ” ไทยเขียนอิงสันสกฤตเป็น “บุรุษ”

กรรมการ
(บาลีไทย)
อ่านว่า กำ-มะ-กาน
เทียบบาลีเป็น “กมฺมการ” อ่านว่า กำ-มะ-กา-ระ
ประกอบด้วย กมฺม + การ
“กรรม” บาลีเป็น “กมฺม” สันสกฤตเป็น “กรฺม” ไทยเขียนอิงสันสกฤตเป็น “กรรม”
“กรรม” ในแง่ภาษา
1- รากศัพท์คือ กรฺ (ธาตุ = กระทำ) + รมฺม (รำ-มะ, ปัจจัย)
2- ลบ รฺ ที่สุดธาตุ : กรฺ = ก- และ ร ที่ปัจจัย : รมฺม = -มฺม
3- กร > ก + รมฺม > มฺม : ก + มฺม = กมฺม
4- แปลตามศัพท์ว่า “การกระทำ” “สิ่งที่ทำ” นิยมพูดทับศัพท์ว่า “กรรม”
“กรรม” ในแง่ความหมาย
1- การกระทำทั้งปวง เรียกว่า กรรม
2- การถูกทำ, สิ่งที่ถูกทำ, ผลของการกระทำ ก็เรียกว่า กรรม
3- การทำกิจการงาน, การประกอบอาชีพ ก็เรียกว่า กรรม
4- พิธีกรรม, พิธีการต่างๆ ก็เรียกว่า กรรม

ปฏิรูป [2]
บาลีไทย
ภาษาไทยอ่านว่า ปะ-ติ-รูบ
บาลีอ่านว่า ปะ-ติ-รู-ปะ
“ปฏิรูป” < ปฏิ + รูป แปลตามศัพท์ว่า “รูป การกระทำหรือสิ่งใดๆ ก็ตาม) ที่ยอมรับได้” “รูปที่เหมาะ” ในภาษาบาลีมีความหมาย 2 อย่าง คือ - (1) พอเหมาะ, สมควร, เหมาะสม, เหมาะเจาะ, เป็นไปได้ (fit, proper, suitable, befitting, seeming) (2) เทียม, ปลอม, ไม่แท้, คล้าย, เหมือน (like, resembling, disguised as, in the appearance of, having the form) ความหมายนี้บาลีมักใช้เป็น “ปฏิรูปก” (ปะ-ติ-รู-ปะ-กะ) คำว่า “ปฏิรูป” ในภาษาไทย มักเข้าใจกันในความหมายว่า ปรับปรุงแก้ไขใหม่เพื่อให้เหมาะสม ซึ่งใช้เทียบกับภาษาอังกฤษว่า reform (re = ปฏิ form = รูป, reform = ปฏิรูป) พจนานุกรม สอ เสถบุตร ให้ความหมายของ reform ไว้ดังนี้ - 1. เปลี่ยนรูปใหม่, ปฏิรูป, รวบรวมใหม่ 2. กลับตัว, แก้ไข, ดัดนิสัย, ดัดแปลงแก้ไขให้ดีขึ้น

ปฏิรูป [2]
บาลีไทย

ภาษาไทยอ่านว่า ปะ-ติ-รูบ
บาลีอ่านว่า ปะ-ติ-รู-ปะ

“ปฏิรูป” < ปฏิ + รูป แปลตามศัพท์ว่า “รูป (= การกระทำหรือสิ่งใดๆ ก็ตาม) ที่ยอมรับได้” “รูปที่เหมาะ” ในภาษาบาลีมีความหมาย 2 อย่าง คือ - (1) พอเหมาะ, สมควร, เหมาะสม, เหมาะเจาะ, เป็นไปได้ (fit, proper, suitable, befitting, seeming) (2) เทียม, ปลอม, ไม่แท้, คล้าย, เหมือน (like, resembling, disguised as, in the appearance of, having the form) ความหมายนี้บาลีมักใช้เป็น “ปฏิรูปก” (ปะ-ติ-รู-ปะ-กะ) คำว่า “ปฏิรูป” ในภาษาไทย มักเข้าใจกันในความหมายว่า ปรับปรุงแก้ไขใหม่เพื่อให้เหมาะสม ซึ่งใช้เทียบกับภาษาอังกฤษว่า reform (re = ปฏิ form = รูป, reform = ปฏิรูป)

รัฐประหาร [2] พจนานุ

ปฏิวัติ [2] อ่านว่า

อัยการ บาลีว่าอย่างไ

กฎอัยการศึก บาลีว่าอ