บาลีวันละคำ

จันทรางศุ

อ่านว่า จัน-ทะ-ราง-สุ
ประกอบด้วย จนฺทร + อํศุ
เทียบบาลีเป็น “จนฺทํสุ” อ่านว่า จัน-ทัง-สุ

“จนฺท” แปลตามศัพท์ว่า “ผู้ยังสัตว์โลกให้พอใจ” “ผู้ยังความพอใจให้เกิด” (คือเมื่อเห็นแล้วผู้คนก็ชื่นใจ พอใจ) “ผู้รุ่งเรืองด้วยสิริ” (คือมีแสงสว่างผ่องใส) หมายถึง ดวงจันทร์ (the moon) คำไทยเรียก “เดือน”

“จนฺท” (จัน-ทะ) บาลี เป็น “จนฺทร” (จัน-ทะ-ระ) ในสันสกฤต
ภาษาไทยนิยมใช้ตามรูปสันสกฤต ถ้าออกเสียง “จัน” เขียนเป็น “จันทร์” (การันต์ที่ ร เท่ากับการันต์ ท ไปด้วย)

ไฟฟ้า
บาลีว่าอย่างไร

“Earth Hour” เป็นคำที่หมายถึงการดับไฟฟ้าเป็นเวลา 1 ชั่วโมงเพื่อช่วยโลกประหยัดพลังงาน

มีคำถามว่า “ไฟฟ้า” ภาษาบาลีใช้คำว่าอะไร

พจน.54 บอกไว้ว่า –

“ไฟฟ้า : พลังงานรูปหนึ่งซึ่งเกี่ยวข้องกับการแยกตัวออกมา หรือการเคลื่อนที่ของอิเล็กตรอนหรือโปรตอนหรืออนุภาคอื่นที่มีสมบัติแสดงอํานาจคล้ายคลึงกับอิเล็กตรอนหรือโปรตอน ใช้ประโยชน์ก่อให้เกิดพลังงานอื่น เช่น ความร้อน แสงสว่าง การเคลื่อนที่”

อลังการ

อ่านว่า อะ-ลัง-กาน

เราคงเคยได้ยินหรือเคยพูดคำว่า “อลังการ” มาแล้ว เช่น

– งานสัปดาห์หนังสือจัดขึ้นอย่างอลังการ
– ฉากในภาพยนตร์เรื่องนี้สุดอลังการ

เราเข้าใจกันว่า “อลังการ” คือ งดงาม
จริงๆ แล้ว “อลังการ” แปลว่าอะไร ?

“อลังการ” บาลีเป็น “อลงฺการ” (อลํการ ก็มี) อ่านว่า อะ-ลัง-กา-ระ

“อลงฺการ” รากศัพท์คือ อลํ + การ (= การกระทำ)
“อลํ” (อะ-ลัง) มีความหมายหลายนัย เช่น –

ยมกปาฏิหาริย์

อ่านว่า ยะ-มก-กะ-ปา-ติ-หาน
บาลีเป็น “ยมกปาฏิหาริย”
อ่านว่า ยะ-มะ-กะ-ปา-ติ-หา-ริ-ยะ
ประกอบด้วย ยมก + ปาฏิหาริย

“ยมก” แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งที่เว้นจากเดี่ยว” หมายถึง สิ่งที่เป็นคู่

พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ แยกความหมายไว้ดังนี้ –

(1) ใช้เป็นคุณศัพท์ หมายถึง คู่, แฝด (double, twin) = สิ่งเดียวกัน ไม่จำเป็นต้องมีรูปลักษณ์เหมือนกัน แต่มีจำนวนเป็น 2 และอยู่ในที่เดียวกัน เช่น ต้นไม้ชนิดเดียวกัน 2 ต้น

จำพรรษา
(อนุสนธิมาจากคำว่า “จำวัด”)

ปัญหามีอยู่ว่า :

การที่พระสงฆ์อยู่ประจำ ณ วัด หรือสถานที่แห่งใดแห่งหนึ่ง ทำนองเดียวกับที่ชาวบ้านอยู่ประจำ ณ ถิ่นฐานบ้านเรือนของตนนั้น ใช้คำเรียกว่าอะไร

คนส่วนหนึ่ง โดยเฉพาะสื่อมวลชน เข้าใจว่า ใช้คำว่า “จำวัด”

ในคำว่า “จำวัด” บาลีวันละคำ (677) เมื่อ 25-3-57 ได้อธิบายว่า ใช้คำว่า “จำวัด” ไม่ถูก เพราะ “จำวัด” หมายถึงนอนหลับ

และทิ้งคำถามไว้ว่า ถ้าไม่ใช่ “จำวัด” แล้วจะใช้คำว่าอะไร ?

มีอีกคำหนึ่งที่ใช้ในเรื่องนี้ คือคำว่า “จำพรรษา”

จำวัด
คำไทยที่มาไกลจากบาลี

ที่มาของคำ :
ข่าว-กวป.บุกป.ป.ช.รุมสกรัมพระอ่วมหนีตาย
คมชัดลึกออนไลน์วันที่ 24-03-2557

มีข้อความตอนหนึ่งว่า –
…………

ขณะเดียวกันมีพระภิกษุสงฆ์ซึ่งกำลังเดินออกมาจากซอยนนทบุรี 48 ได้เดินผ่านมาและถูกกลุ่มผู้ชุมนุมหือเข้ามาปิดล้อมด่าทอพร้อมทั้งตระโกนว่า ไม่ใช่พระแต่เป็นพวกกปปส.นนท์ ก่อนที่พระรูปดังกล่าวจะถูกรุมทำร้ายจากกลุ่มผู้ชุมนุมจนต้องวิ่งหนีหลบเข้าไปในร้านขายไดนาโมที่อยู่ติดกันโดยมีกำลังเจ้าหน้าที่ตำรวจเข้าไประงับเหตุ ทราบชื่อต่อมาคือพระปราชญ์ ศุภวิรุตม์ จำวัดอยู่ที่ จ.กาฬสินธุ์

ไปยาล

อ่านว่า ไป-ยาน

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า ไปยาล เป็นคำนาม –
(1) เครื่องหมายละคํา รูปดังนี้ ‘ฯ’ เรียกว่า ไปยาลน้อย สําหรับละคําที่ประกอบคําหน้า เช่น กรุงเทพฯ โปรดเกล้าฯ
(2) รูปดังนี้ ‘ฯลฯ’ หรือ ‘ฯเปฯ’ เรียกว่า ไปยาลใหญ่ สําหรับละข้อความข้างท้าย เช่น ในป่ามีช้าง เสือ ลิง ค่าง ฯลฯ อ่านว่า “ละ” –
(3) หรือละข้อความในระหว่าง เช่น เพลงสรรเสริญพระบารมีว่า ข้าวรพุทธเจ้า ฯลฯ ดุจถวายชัย ชโย อ่านว่า “ละถึง”

ธรรมสวนะ

อ่านว่า ทำ-มะ-สะ-วะ-นะ
เขียนแบบบาลีเป็น “ธมฺมสฺสวน” (ทำ-มัด-สะ-วะ-นะ)
ประกอบด้วย ธมฺม + สวน

“ธมฺม” มาจากรากศัพท์ว่า ธรฺ (ธาตุ = ทรงไว้) + รมฺม (ปัจจัย) ลบ รฺ ที่สุดธาตุ และ ร ต้นปัจจัย = ธมฺม

: ธรฺ > ธ + รมฺม > มฺม : ธ + มฺม = ธมฺม แปลตามศัพท์ว่า “สภาพที่ทรงไว้”

ธมฺม สันสกฤตเป็น ธรฺม เราเขียนอิงสันสกฤตเป็น ธรรม

“ธมฺม – ธรรม” มีความหมายหลายหลาก ดังต่อไปนี้ –
สภาพที่ทรงไว้, ธรรมดา, ธรรมชาติ, สภาวธรรม, สัจธรรม, ความจริง; เหตุ, ต้นเหตุ; สิ่ง, ปรากฏการณ์, ธรรมารมณ์, สิ่งที่ใจคิด; คุณธรรม, ความดี, ความถูกต้อง, ความประพฤติชอบ; หลักการ, แบบแผน, ธรรมเนียม, หน้าที่; ความชอบ, ความยุติธรรม; พระธรรม, คำสั่งสอนของพระพุทธเจ้าซึ่งแสดงธรรมให้เปิดเผยปรากฏขึ้น

ไม้ยมก

อ่านว่า ไม้-ยะ-มก
-ยมก บาลีอ่านว่า ยะ-มะ-กะ

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

(1) ไม้ : ชื่อเครื่องหมายกํากับตัวอักษร เพื่อบอกระดับเสียง เช่น ๋ เรียกว่า ไม้จัตวา, เพื่อบอกชนิดสระ เช่น ไ เรียกว่า ไม้มลาย, เพื่อให้อ่านซํ้า คือ ‘ๆ’ เรียกว่า ไม้ยมก, หรือเพื่อไม่ให้ออกเสียงอ่าน คือ ์ เรียกว่า ไม้ทัณฑฆาต.

(2) ไม้ยมก : เครื่องหมายรูปดังนี้ ‘ๆ’ สําหรับอ่านซํ้าความหรือซํ้าคําข้างท้าย 2 หน.

“ยมก” แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งที่เว้นจากเดี่ยว” หมายถึง สิ่งที่เป็นคู่

พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ แยกความหมายไว้ดังนี้ –

อุปเสโณ

แปลว่าอะไร

เจ้าประคุณสมเด็จพระพุฒาจารย์ (เกี่ยว อุปเสโณ) วัดสระเกศ เกิดวันที่ 3 มีนาคม พ.ศ. 2471, อุปสมบทเมื่อ พ.ศ. 2492, มรณภาพเมื่อวันที่ 10 สิงหาคม พ.ศ. 2556, พระราชทานเพลิงศพเมื่อวันที่ 9 มีนาคม พ.ศ. 2557

มีปัญหาถามกันว่า คำว่า “อุปเสโณ” อันเป็นนามฉายาของท่านนั้นแปลว่าอะไร ?

ในประวัติพระพุทธศาสนา มีพระอรหันตสาวกองค์หนึ่ง ชื่อ “อุปเสน” (อุบ-ปะ-เสน อ่านแบบบาลีว่า อุ-ปะ-เส-นะ) ท่านเป็นน้องชายของพระสารีบุตร พระพุทธองค์ทรงยกย่องว่าเป็นเอตทัคคะ คือเลิศกว่าภิกษุสาวกอื่นๆ ในทางทำให้เกิดความเลื่อมใสทั่วทุกด้าน (คือไม่เฉพาะตนเองน่าเลื่อมใส แม้คณะศิษย์ก็น่าเลื่อมใสไปหมด)