บาลีวันละคำ

ทรยศ
(บาลีสันสกฤตแปลง)

อ่านว่า ทอ-ระ-ยด
ประกอบด้วย ทร + ยศ

“ทร” (ทอ-ระ-) พจน.54 บอกไว้ดังนี้ –

“ทร- : คําอุปสรรค แปลว่า ชั่ว เช่น ทรชน ทรลักษณ์, ยาก, ลําบาก, เช่น ทรกรรม, น้อย, ไม่มี, เช่น ทรพล. (บาลี. ทุ, ทุรฺ; สันสกฤต. ทุสฺ)”

“ยศ” เป็นรูปสันสกฤต บาลีเป็น “ยส” อ่านว่า ยะ-สะ (สันสกฤต ศ ศาลา, บาลี ส เสือ) แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งเป็นเครื่องบูชา” “สิ่งที่ทำให้ไปได้ทุกแห่ง” “สิ่งเป็นเหตุให้เขายกย่องหรือแวดล้อม” หมายถึง ความรุ่งเรือง, ชื่อเสียง, กิตติศัพท์, ความสำเร็จ, ตำแหน่งสูง (glory, fame, repute, success, high position)

สนธยา

อ่านว่า สน-ทะ-ยา

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“สนธยา : เวลาโพล้เพล้พลบคํ่า, บางทีใช้ว่า ยํ่าสนธยา; ช่วงเวลาที่ต่อระหว่างกลางวันกับกลางคืน คือเวลาที่พระอาทิตย์ขึ้นหรือพระอาทิตย์ตก. (สันสกฤต. สนธฺยา; บาลี. สนฺธิ ว่า ช่วงเวลาที่ต่อระหว่างเช้ากับบ่าย กลางวันกับกลางคืนและหัวค่ำกับดึก).”

หมายเหตุ : คำว่า สนธฺยา ที่อ้างในวงเล็บ พจน.54 พิมพ์ไม่มีจุดใต้ น น่าจะปรู๊ฟผิดพลาด

สํสกฤต-ไท-อังกฤษ อภิธาน มีคำว่า “สนฺธฺยา” มีความหมายที่เกี่ยวข้องดังนี้ –

ทรราช
(บาลีไทย)

อ่านว่า ทอ-ระ-ราด
ประกอบด้วย ทร + ราช

“ทร” (ทอ-ระ-) พจน.54 บอกไว้ดังนี้ –

“ทร- : คําอุปสรรค แปลว่า ชั่ว เช่น ทรชน ทรลักษณ์, ยาก, ลําบาก, เช่น ทรกรรม, น้อย, ไม่มี, เช่น ทรพล. (บาลี. ทุ, ทุรฺ; สันสกฤต. ทุสฺ)”

คำที่คล้ายกันทั้งรูปและความหมายอีกคำหนึ่ง คือ “ทุร” (ทุ-ระ-) พจน.54 บอกไว้ดังนี้ –

“ทุร- (คำวิเศษณ์) : คําประกอบหน้าคําศัพท์ หมายความว่า ชั่ว, ยาก, ลําบาก, น้อย, ไม่มี, เช่น ทุรค ว่า ที่ไปถึงยาก, ทางลําบาก. (สันสกฤต)”

ในคำว่า “ทรราช” นี้ “ทร” แผลงมาจาก ทุ หรือ ทุร (แผลงตามแบบไทย ไม่ใช่ตามกฎบาลี) มีความหมายว่า ชั่ว, ชั่วช้า, เลวทราม

ประสบการณ์

จดหมายข่าวราชบัณฑิตยสถาน ปีที่ 1 ฉบับที่ 10, ตุลาคม 2532 กล่าวถึงที่มาของคำว่า “ประสบการณ์” ไว้ตอนหนึ่งว่า –

คำ “ประสบการณ์” เป็นศัพท์บัญญัติมาจากภาษาอังกฤษว่า experience แต่เดิมกรมวิชาการ กระทรวงศึกษาธิการ ได้บัญญัติให้ใช้คำว่า “ประสพการณ์” (อ่านว่า ประ-สบ-พะ-กาน) ต่อมาเมื่อคณะรัฐมนตรีได้แต่งตั้งคณะกรรมการบัญญัติศัพท์ภาษาไทยแห่งราชบัณฑิตยสถาน ขึ้น กระทรวงศึกษาธิการจึงได้เสนอศัพท์บัญญัติวิชาการศึกษาที่ทางกรมวิชาการได้จัดทำขึ้นมาให้รับรอง คณะกรรมการฯ เห็นควรให้แก้ไขศัพท์บัญญัติคำนี้ใหม่เนื่องจากความหมายของคำ “ประสพการณ์” ไม่ตรงกับความหมายของคำ experience อย่างแท้จริง

นานาสังวาส

อ่านว่า นา-นา-สัง-วาด
บาลีเป็น “นานาสํวาส” อ่านว่า นา-นา-สัง-วา-สะ
ประกอบด้วย นานา + สํวาส

“นานา” แปลตามรากศัพท์ว่า “อย่างนั้นอย่างนี้” (so and so) = ต่างๆ นานา, ทุกชนิด, ต่างๆ กัน (ฝรั่งแปลความว่า variously, differently)

คำว่า “นานา” ระวังอย่าเขียนผิดเป็น “นา ๆ”
คำเดิมของบาลีเขียน นา + นา = นานา จึงใช้ไม้ยมกเป็น นา ๆ ไม่ได้

“สํวาส” มาจาก สํ + วาส แปลตามศัพท์ว่า “การอยู่ร่วมกัน” “การอยู่ด้วยกัน” และรวมความไปถึงความสนิทสนมกัน การสมสู่อยู่กิน หรือครองคู่กันฉันผัวเมีย

นิจศีล

อ่านว่า นิด-จะ-สีน
บาลีเป็น “นิจฺจสีล” อ่านว่า นิด-จะ-สี-ละ
ประกอบด้วย นิจฺจ + สีล

“นิจฺจ” คำนี้สันสกฤตเป็น “นิตฺย” ภาษาไทยใช้ทั้งแบบบาลีและสันสกฤต คือ “นิจ” (ตัด จ ออกตัวหนึ่ง) และ “นิตย์” มีความหมายว่า เสมอไป, สมํ่าเสมอ, ต่อเนื่องกันไป, ถาวร (constant, continuous, permanent)

“สีล” แปลตามศัพท์ว่า “เหตุสงบแห่งจิต” “เครื่องผูกจิตไว้” “เหตุให้ธำรงกุศลธรรมไว้ได้” “ธรรมที่ธำรงผู้ปฏิบัติไว้มิให้เกิดในอบาย” นัยหนึ่งนิยมแปลกันว่า “เย็น” หรือ “ปกติ” โดยความหมายว่า เมื่อไม่ละเมิดข้อห้ามก็จะทำให้เกิดความร่มเย็นเป็นปกติเรียบร้อย

โคจร-อโคจร

อ่านว่า โค-จอน / อะ-โค-จอน
บาลีอ่านว่า โค-จะ-ระ / อะ-โค-จะ-ระ

(1) โคจร

“โคจร” รากศัพท์ประกอบด้วย โค (= อินทรีย์ (เครื่องรับอารมณ์), โค, แผ่นดิน, ดวงอาทิตย์) + จร (ธาตุ = เที่ยวไป) แปลตามศัพท์ว่า –

1 “ที่เป็นที่เที่ยวไปแห่งอินทรีย์” คือรูป เสียง กลิ่น รส เป็นต้น อันรวมเรียกว่า “อารมณ์”

แพศยา

อ่านว่า แพด-สะ-หฺยา
บาลีเป็น “เวสิยา” อ่านว่า เว-สิ-ยา
สันสกฤตเป็น “เวศฺยา” เราเขียนอิงสันสกฤต แต่แผลง เ- เป็น แ-

“เวสิยา” แปลตามศัพท์ว่า “หญิงผู้งดงามยิ่งด้วยอากัปกิริยา” “หญิงอันผู้มีอาชีพขายความงามต้องการ” “หญิงอันบุรุษแสวงหาเป็นพิเศษ”

โปรดสังเกตว่า คำแปลทุกคำมีความหมายในทางดี

พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ แปล “เวสิยา” ว่า a woman of low caste, a harlot, prostitute (สตรีวรรณะต่ำ, หญิงแพศยา, หญิงโสเภณี)

พจน.42 บอกไว้ว่า –

“แพศยา : หญิงหาเงินในทางประเวณี, หญิงถ่อย, หญิงสําส่อน”

นรก-สวรรค์

ภาษาไทยอ่านว่า นะ-รก / สะ-หฺวัน
บาลีเป็น “นรก” อ่านว่า นะ-ระ-กะ
และ “สคฺค” อ่านว่า สัก-คะ

(1) นรก)

“นรก” แปลตามศัพท์ว่า “ภูมิที่นำคนบาปไป” รากศัพท์ประกอบด้วย –
1 นี (ธาตุ = นำไป) + ณฺวุ ปัจจัย, แปลง อี (ที่ นี) เป็น อ, แปลง ณฺวุ เป็น อก (อะ-กะ), ลง ร อาคม
: นี > น + ร = นร + ณฺวุ > อก = นรก
2 นร (ธาตุ = นำไป) + ณฺวุ ปัจจัย, แปลง ณฺวุ เป็น อก
: นร + ณฺวุ > อก = นรก

“นรก” นอกจากหมายถึง ภูมินรก ดังที่เราเข้าใจกันแล้ว ยังแปลว่า หลุมลึก หรือ เหว อีกด้วย

เจรจา

พจน.42 บอกไว้ว่า –
1 อ่านว่า เจน-ระ-จา
2 เป็นคำกริยา หมายความว่า พูด, พูดจากัน, พูดจากันเป็นทางการ
3 คำสันสกฤตว่า จรฺจา

ดูใน สํสกฤต-ไท-อังกฤษ อภิธาน พบคำที่น่าจะเกี่ยวข้องกันดังนี้ –

(1) จรฺจ, จรฺจฺจ (ธาตุ) : พูดหรือกล่าว; มฤษา, นินทา, ครหา; ถาม; ศึกษา, เล่าเรียน; to speak or say; to abuse, to reprove, to censure or condemn; to injure or hurt; to inquire; to read over or trough, to peruse carefully, to study.

(2) จรฺจา, จรฺจิกา (คำนาม) : วิจาร, วิจารณา; การไต่ถามหรือสืบสวน; reflection, contemplation, consideration; inquiry or investigation.

(3) จรฺจฺจ (ธาตุ) : พูด; บอก, กล่าว; เล่าเรียน; ครหานินทา; to speak; to tell, to say; to study; to reprove or censure.