บาลีวันละคำ

จิตกาธาน

อ่านว่า จิด-ตะ-กา-ทาน
บาลีอ่านว่า จิ-ตะ-กา-ทา-นะ
ประกอบด้วย จิตก + อาธาน

“จิตก” แปลตามศัพท์ว่า “ที่ก่อกองฟืน”
รากศัพท์คือ จิ (ธาตุ = ก่อ, สะสม) + ต ปัจจัย + ก สกรรถ
(“สกรรถ” อ่านว่า สะ-กัด เรียกคำที่เพิ่มเข้าข้างหลังคำเดิม เมื่อเพิ่มแล้ว มีความหมายคงเดิม)

: จิ + ต + ก = จิตก
ศัพท์นี้เป็น จิตกา และ จิตา (อิตถีลิงค์) ได้อีกด้วย

เครื่องบิน
บาลีว่าอย่างไร

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2542 บอกไว้ว่า –

“เครื่องบิน : อากาศยานชนิดหนึ่งซึ่งหนักกว่าอากาศ ลอยตัวอยู่ได้ด้วยการให้พลังงานกลแก่อากาศโดยรอบก่อให้เกิดแรงพยุงขึ้นโต้ตอบกับความโน้มถ่วงของโลกและใช้เครื่องยนต์ขับเคลื่อน”

อีกคำหนึ่งคือ “เรือบิน” พจน.42 บอกไว้ว่า หมายถึงเครื่องบิน แต่เป็นภาษาปาก

พจนานุกรม สอ เสถบุตร บอกว่า เครื่องบิน ภาษาอังกฤว่า flying machine, airplane

ทัศนียภาพ
(บาลีไทย)

อ่านว่า ทัด-สะ-นี-ยะ-พาบ
ประกอบด้วย ทัศนีย + ภาพ

“ทัศนีย” บาลีเป็น “ทสฺสนีย” (ทัด-สะ-นี-ยะ) รากศัพท์มาจาก ทสฺสน + อีย ปัจจัย

“ทสฺสน” (ทัด-สะ-นะ) แปลว่า การเห็น, การมองดู, การสังเกต, สิ่งที่ปรากฏ, รูปร่าง (seeing, looking; noticing; sight of, appearance, look) การเล็งเห็น, เครื่องรู้เห็น, การเห็นแจ้ง, ความเห็น, ทฤษฎี (perception, faculty of apperception, insight, view, theory)

อันตรธาน [1]

อ่านว่า อัน-ตะ-ระ-ทาน
พจน.42 บอกว่าอ่าน อัน-ตฺระ-ทาน (ตฺร ควบ) ก็ได้
ที่จริงไม่ควรอ่านเช่นนั้น เพราะ ตร ในบาลีอ่านเรียงพยางค์

บาลีเขียน “อนฺตรธาน” อ่านว่า อัน-ตะ-ระ-ทา-นะ
ประกอบด้วย อนฺตร + ธาน

“อนฺตร” แปลตามศัพท์ว่า “จุดที่ผูกสองข้างไว้” คือ มีข้างหนึ่ง แล้วก็มีอีกข้างหนึ่ง จากข้างหนึ่งไปถึงอีกข้างหนึ่งนี้แหละมีสิ่งหนึ่งผูกเอาไว้ สิ่งนั้นเรียกว่า “อันตระ” หมายถึง ข้างใน, ในระหว่าง, ภายใน = ระหว่างสิ่งหนึ่งกับอีกสิ่งหนึ่ง

คอมพิวเตอร์
บาลีว่าอย่างไร

รศ. ดร.นิตยา กาญจนะวรรณ ภาคีสมาชิก สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน เขียนไว้ว่า –
——-
ราชบัณฑิตยสถาน ได้นำศัพท์ คณิตกรณ์ พิมพ์ออกเผยแพร่ และให้ลองใช้กันดู ตามพระนโยบายของ พลตรี พระเจ้าวรวงศ์เธอ กรมหมื่นนราธิปพงศ์ประพันธ์ ที่ว่า “การใช้เท่านั้นจะเป็นเครื่องตัดสินว่าศัพท์ใดใช้ได้ ศัพท์ใดควรแก้ไข”

เวลาได้ผ่านไป 12 ปีแล้ว (2533-2545) ปรากฏว่า คำว่า คณิตกรณ์ ไม่ติด

มีแต่คนใช้ว่า คอมพิวเตอร์

โทรศัพท์

อ่านว่า โท-ระ-สับ
เทียบบาลีเป็น “ทูรสทฺท” อ่านว่า ทู-ระ-สัด-ทะ

“ทูร” แปลตามศัพท์ว่า “ที่ที่ไปถึงโดยยาก” หมายถึง ไกล, ห่าง, ที่ไกล (far, distant, remote) แปลง อู ที่ ทู เป็น โอ = โท : ทูร = โทร (โท-ระ)

“สทฺท” แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งอันเขาพูดออกมา” “สิ่งเป็นเหตุให้รู้เนื้อความ” “สิ่งเป็นเหตุให้เป็นไปได้” (คือทำให้เกิดความสะดวกในการบอกกล่าวเรื่องราว)

ในภาษาบาลี “สทฺท” หมายถึง (1) เสียง, สำเนียง (sound, noise) (2) เสียงคน (voice) (3) คำ (word)

“สทฺท” สันสกฤตเป็น “ศพฺท” (สับ-ทะ) เราเขียนอิงสันสกฤตเป็น “ศัพท์” อ่านว่า สับ

อภัยทาน

อ่านว่า อะ-ไพ-ยะ-ทาน
บาลีเป็น “อภยทาน” อ่านว่า อะ-พะ-ยะ-ทา-นะ
ประกอบด้วย อภย + ทาน

“อภย” มาจากการประสมระหว่าง น (= ไม่, ไม่ใช่, ไม่มี) + ภย (= ความกลัว, ความตกใจกลัว, ความหวาดหวั่น)

กฎการประสมของ น + :
– ถ้าคำหลังขึ้นต้นด้วยพยัญชนะ แปลง น เป็น อ-
– ถ้าคำหลังขึ้นต้นด้วยสระ แปลง น เป็น อน-

ในที่นี้ “ภย” ขึ้นต้นด้วยพยัญชนะ จึงแปลง น เป็น อ : น > อ + ภย = อภย

ขอขมา (บาลีปนไทย) อ่

นพรัตน์

อ่านว่า นบ-พะ-รัด
บาลีเป็น “นวรตน” อ่านว่า นะ-วะ-ระ-ตะ-นะ
ประกอบด้วย นว + รตน

“นว” มีความหมาย 2 อย่าง คือ ใหม่ (new) และ 9,จำนวนเก้า (nine)
ในที่นี้ นว หมายถึง จำนวนเก้า

“รตน” แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งที่ขยายความยินดี”( คือเพิ่มความยินดีให้) “สิ่งเป็นที่ชื่นชอบแห่งผู้คน” “สิ่งที่นำไปสู่ความยินดี” “สิ่งที่ยังความยินดีให้เกิดขึ้น” ความหมายที่เข้าใจกันคือ แก้วที่ถือว่ามีค่ายิ่ง

นว + รตน แปลง ว เป็น พ เขียนแบบไทยเป็น “นพรัตน์”

พจน.42 บอกไว้ว่า –

“นพรัตน์ : แก้ว 9 อย่าง คือ เพชร ทับทิม มรกต บุษราคัม โกเมน นิล มุกดา เพทาย ไพฑูรย์, นวรัตน์ หรือ เนาวรัตน์ ก็ว่า

ปริโยสาน

อ่านว่า ปะ-ริ-โย-สาน
บาลีอ่านว่า ปะ-ริ-โย-สา-นะ

“ปริโยสาน” รากศัพท์คือ ปริ (= รอบ) + ย (คำประเภท “อาคม”) = ปริย + อว (คำประเภท “อุปสรรค” = ลง) แปลงเป็น โอ = ปริโย + สา (ธาตุ = จบ, สิ้นสุด) = ปริโยสา + ยุ ปัจจัย แปลงเป็น “อน” (อะ-นะ) = ปริโยสาน
: ปริ + ย = ปริย + อว > โอ = ปริโย + สา = ปริโยสา + ยุ > อน = ปริโยสาน

“ปริโยสาน” แปลตามศัพท์ว่า “การสิ้นสุดลงโดยรอบ” หมายถึง การจบลง, การสิ้นสุด, การอวสาน, การลงเอย, การลงท้าย, ปิดฉาก, ยุติ, เลิก, จบบริบูรณ์