บาลีวันละคำ

ราชนาวี

อ่านว่า ราด-ชะ-นา-วี
ประกอบด้วย ราช + นาวี

“ราช” แปลว่า พระราชา, พระเจ้าแผ่นดิน ใช้นำหน้าคำให้มีความหมายว่า “เป็นของพระเจ้าแผ่นดินหรือเกี่ยวกับพระเจ้าแผ่นดิน” เช่น ราชการ (การงานของรัฐบาลหรือของพระเจ้าแผ่นดิน) ราชทัณฑ์ (อาญาพระเจ้าแผ่นดิน, โทษหลวง) ราชทินนาม (ชื่อบรรดาศักดิ์หรือสมณศักดิ์ชั้นสัญญาบัตรที่พระเจ้าแผ่นดินพระราชทาน) ราชทูต (ผู้นําพระราชสาส์นไปประเทศอื่น, ผู้แทนชาติในประเทศอื่น) ราชธานี (เมืองหลวง)

ฉันทามติ
(บาลีไทย-คลาดเคลื่อน)

ประกอบด้วย ฉันทา + มติ

“ฉันทา” บาลีเป็น “ฉนฺท” แปลว่า ความพอใจ, ความรักใคร่, ความชอบใจ, ความยินดี, ความต้องการ, ความปรารถนา, ความอยาก, ความประสงค์, สิ่งกระตุ้นใจ, แรงดลใจ, ความมีใจรักในเรื่องใดเรื่องหนึ่ง (ดูเพิ่มเติมที่ “ฉันท์-ฉัน” บาลีวันละคำ (488) 15-9-56)

โฆษณา-ประชาสัมพันธ์
(บาลีไทย)

“โฆษณา” (พจน.42 ให้อ่านว่า โคด-สะ-นา) บาลีเป็น “โฆสนา” อ่านว่า โค-สะ-นา รากศัพท์คือ ฆุส (ธาตุ = ส่งเสียง) + ยุ ปัจจัย

กระบวนการทางไวยากรณ์ :
– แปลง ยุ เป็น อน : ฆุส + ยุ > อน = ฆุสน
– แปลง อุ ที่ ฆุ เป็น โอ : ฆุสน > โฆสน
– ยืดเสียง อ ที่ น เป็น อา เพื่อให้เป็นอิตถีลิงค์ : โฆสน > โฆสนา

“โฆสนา” สันสกฤตเป็น “โฆษณา” (บาลี ส เสือ, น หนู สันสกฤต ษ ฤๅษี, ณ เณร ภาษาไทยเขียนตามสันสกฤต) แปลตามศัพท์ว่า “การส่งเสียง” หมายถึง การประกาศ, การบอกกล่าว, การกระจายข่าว

นพมาศ – ศรีจุฬ

โมฆบุรุษ

อ่านว่า โม-คะ-บุ-หฺรุด
บาลีเป็น “โมฆปุริส” อ่านว่า โม-คะ-ปุ-ริ-สะ
ประกอบด้วย โมฆ + ปุริส

“โมฆ” แปลตามศัพท์ว่า “ภาวะที่หลงลืม” ใช้เป็นคุณศัพท์ หมายถึง เปล่า, ว่าง, ไร้ประโยชน์, โง่ , งี่เง่า

ในภาษาไทย พจน.42 บอกไว้ว่า –
“โมฆ-, โมฆะ : เปล่า, ว่าง; ไม่มีประโยชน์, ไม่มีผล, เช่น สัญญาเป็นโมฆะ; (ภาษากฎหมาย) เสียเปล่า ไม่มีผลบังคับหรือผูกพันตามกฎหมาย”

สักการบูชา
(บาลีไทย)

อ่านว่า สัก-กา-ระ-บู-ชา
เทียบบาลีเป็น “สกฺการปูชา” (สัก-กา-ระ-ปู-ชา)

“สกฺการ” แปลตามศัพท์ว่า “อาการที่ทำด้วยความเคารพ” ใช้ในความหมายว่า การเคารพ, การนับถือ, เครื่องสักการะ

ในภาษาไทย ถ้ามีคำอื่นมาสมาสต่อท้าย เช่น สักการ + บูชา = สักการบูชา อ่านว่า สัก-กา-ระ-บู-ชา ไม่ประวิสรรชนีย์ที่ -ร-
ถ้า สักการ คำเดียว และต้องการให้อ่านว่า สัก-กา-ระ ต้องประวิสรรชนีย์ที่ -ระ

พฤติกรรม – พฤติการณ์
(บาลีไทย)

อ่านว่า พฺรึด-ติ-กำ / พฺรึด-ติ-กาน

“พฤติ” บาลีเป็น “วุตฺติ” (วุด-ติ) แปลตามศัพท์ว่า “การเป็นไปได้” หมายถึง การเลี้ยงชีพ, อาชีพ, การเป็นอยู่, การทำมาหากิน, วิธีดำรงอยู่หรือวิธีกระทำ, ความประพฤติ, การปฏิบัติ, ธรรมเนียม
ความหมายเด่นที่สุดของ “วุตฺติ” คือ การเลี้ยงชีพ

จารีต

อ่านว่า จา-รีด
บาลีเป็น “จาริตฺต” อ่านว่า จา-ริด-ตะ

“จาริตฺต” รากศัพท์คือ จรฺ” (ธาตุ = ประพฤติ, บำเพ็ญ, ศึกษา) + อิ (สระ ภาษาไวยากรณ์เรียกว่า “อาคม”) + ต ปัจจัย : จร > จาร + อิ = จาริ + ต > ตฺต = จาริตฺต แปลตามศัพท์ว่า “-ที่ประพฤติกันมาแล้ว” หมายถึง ประเพณี, ความประพฤติหรือการปฏิบัติที่ทำต่อกันมา, การปฏิบัติ, ระเบียบการ, วิธีการ, พฤติกรรม, ความประพฤติ, การติดต่อเยี่ยมเยียน, การประสมเข้าด้วยกัน

อภัยโทษ
(บาลีไทย)

อ่านว่า อะ-ไพ-ยะ-โทด
เทียบบาลีเป็น “อภยโทส” อ่านว่า อะ-พะ-ยะ-โท-สะ
(ไม่มีศัพท์ควบเช่นนี้ในบาลี)

“อภัย” บาลีเป็น “อภย” (อะ-พะ-ยะ) มาจากการประสมระหว่าง น (= ไม่, ไม่ใช่, ไม่มี) + ภย (= ความกลัว, ความตกใจกลัว, ความหวาดหวั่น)

อาณาเขต

อ่านว่า อา-นา-เขด
บาลีเป็น “อาณาเขตฺต” (อา-นา-เขด-ตะ) และ “อาณกฺเขตฺต” (อา-นัก-เขด-ตะ)
ประกอบด้วย อาณา + เขตฺต

“อาณา” แปลตามศัพท์ว่า “เครื่องส่งไป” หมายถึง คำสั่ง, คำบังคับ, อำนาจ, การสั่ง, คำสอน, อำนาจปกครอง

“เขตฺต” (ภาษาไทยเขียน “เขต” ตัด ต ออกตัวหนึ่ง) แปลตามศัพท์ว่า “ที่หว่านพืช” “ที่รักษาพืชที่หว่านไว้” หมายถึง นา, ไร่, สวน, ที่ดินแปลงหนึ่ง, ที่ดินอันเหมาะสมแก่การเพาะปลูก, ที่ตั้ง, ดินแดน