บาลีวันละคำ

พระเจ้าเปิดโลก
(คำเก่าของไทย)

มาจากบาลีว่า “โลกวิวรณ” อ่านว่า โล-กะ-วิ-วะ-ระ-นะ
เขียนแบบไทยเป็น “โลกวิวรณ์” อ่านว่า โล-กะ-วิ-วอน หรือ โลก-กะ-วิ-วอน

“โลก” หมายถึงภพภูมิที่เกิดของสรรพชีพ ในที่นี้ระบุถึงสวรรค์ มนุษย์ และนรก

“วิวรณ” รากศัพท์คือ วิ ( = พิเศษ, แจ้ง, ต่าง) + วร (ธาตุ = ปิด, ห้าม ด้วยอำนาจของ วิ อุปสรรค ทำให้ความหมายต่างไปจากเดิม = เปิด) + ยุ (ปัจจัย แปลงเป็น อน [อะ-นะ] ประกอบท้ายธาตุที่ลงท้ายด้วย ร ให้แปลง น เป็น ณ) : วิ + วร + ยุ > อน > อณ = วิวรณ แปลว่า การเปิดออก, การเปิดให้เห็น, การทำให้เปิด, การเปิดเผย, การไขความ, การเผยแผ่

ปวารณากรรม

อ่านว่า ปะ-วา-ระ-นา-กำ
บาลีเป็น “ปวารณากมฺม” อ่านว่า ปะ-วา-ระ-นา-กำ-มะ
ประกอบด้วย ปวารณา + กมฺม

“ปวารณา” มาจาก ป (= ทั่ว, ข้างหน้า, ก่อน, ออก) + วร (ธาตุ = ขอ, ต้องการ, ห้าม)+ ยุ (ปัจจัย แปลงเป็น อน [อะ-นะ] ประกอบท้ายธาตุที่ลงท้ายด้วย ร ให้แปลง น เป็น ณ) : ป + วร >= วาร + ยุ > อน > อณ = ปวารณา แปลว่า การยอมให้ขอ, การยอมให้ว่ากล่าวตักเตือน, การห้าม (ดูรายเอียดที่คำว่า “ปวารณา” บาลีวันละคำ (175) 30-10-55)

ไวยากรณ์

อ่านว่า ไว-ยา-กอน
บาลีเป็น “วฺยากรณ” อ่านว่า วยา-กะ-ระ-นะ และ “เวยฺยากรณ” อ่านว่า เว็ย-ยา-กะ-ระ-นะ

“วฺยากรณ” รากศัพท์มาจาก วิ (= พิเศษ, แจ้ง, ต่าง) + อา (= ทั่ว, ยิ่ง) + กร (ธาตุ = ทำ) + ยุ (ปัจจัย แปลงเป็น อน [อะ-นะ] ประกอบท้ายธาตุที่ลงท้ายด้วย ร ให้แปลง น เป็น ณ) : วิ + อา = วฺยา + กร = วฺยากร + ยุ > อน > อณ = วฺยากรณ

อิจฺฉา-อิสฺสา

อ่านว่า อิด-ฉา/อิด-สา
(ดู อิจฉา-ริษยา บาลีวันละคำ (385) 3-6-56 ประกอบด้วย)

“อิจฺฉา” (ถ้าเขียนเป็นภาษาไทย ไม่มีจุดใต้ จ) คำแปลตามรากศัพท์ว่า “กิริยาที่อยากได้” หมายถึง ความปรารถนา, ความประสงค์, ความอยากได้ ฝรั่งแปลว่า wish, longing, desire

ไวยาวัจกร

อ่านว่า ไว-ยา-วัด-จะ-กอน
บาลีเป็น “เวยฺยาวจฺจกร” อ่านว่า เว็ย-ยา-วัด-จะ-กะ-ระ
ประกอบด้วย เวยฺยาวจฺจ + กร

“เวยฺยาวจฺจ” รากศัพท์มาจาก วิ (= พิเศษ, แจ้ง, ต่าง) + อา (= ทั่ว, ยิ่ง) + วฏ (ธาตุ = หมุน, แจก) + ณฺย (ปัจจัย)
– วิ + อา = วฺยา + วฏ = วฺยาวฏ แปลว่า ให้บริการ, ขวนขวาย, มีความกระตือรือร้น, กระหาย, ใจจดจ่อ, ตั้งใจ, วุ่นอยู่กับเรื่องใดเรื่องหนึ่ง

บริจาริกา

อ่านว่า บอ-ริ-จา-ริ-กา

บาลีเป็น “ปริจาริกา” อ่านว่า ปะ-ริ-จา-ริ-กา

“ปริจาริกา” รากศัพท์มาจาก ปริ (= รอบ) + จร (ธาตุ = ประพฤติ, ไป, เที่ยวไป. ยืดเสียงเป็น จาร) + ณฺวุ (ปัจจัย แปลงเป็น อก [อะ-กะ])

: ปริ + จร > จาร + ณฺวุ > อก = ปริจารก แปลงรูปเป็นอิตถีลิงค์ = ปริจาริกา

วีรชน

อ่านว่า วี-ระ-ชน
บาลีอ่านว่า วี-ระ-ชะ-นะ
ประกอบด้วย วีร + ชน

“วีร” แปลว่า กล้าหาญ
“ชน” แปลว่า คน
“วีรชน” แปลว่า คนกล้าหาญ
พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2542 บอกความหมายไว้ว่า “ผู้ที่ได้รับยกย่องว่ามีความกล้าหาญ”

โลกีย์

อ่านว่า โล-กี
บาลีเป็น “โลกิย” อ่านว่า โล-กิ-ยะ
ประกอบด้วย โลก + อิย (ปัจจัย = เกี่ยวกับ, ตั้งอยู่, เป็นของ ฯลฯ)

คำว่า “โลก” (บาลีอ่านว่า โล-กะ) แปลตามรากศัพท์นัยหนึ่งว่า “สิ่งที่จะพินาศย่อยยับไป”
มุมมองของพระพุทธศาสนา แบ่ง “โลก” เป็น 3 ประเภท คือ –

บริจาค

อ่านว่า บอ-ริ-จาก
บาลีเป็น “ปริจฺจาค” อ่านว่า ปะ-จิด-จา-คะ
ประกอบด้วย ปริ (รอบๆ) + จาค (ปล่อย, ทิ้ง, สละ)

“ปริจฺจาค” แปลตามศัพท์ว่า “สละรอบด้าน” มีความหมายว่า การทิ้ง, การสละ, การยอมให้, การเลิก, การยกเลิก, ความมีใจกว้าง, ความเผื่อแผ่อารี, ความมีใจใหญ่ใจโต, ความโอบอ้อมอารี

สังคหวัตถุ

อ่านว่า สัง-คะ-หะ-วัด-ถุ
บาลีเขียนว่า “สงฺคหวตฺถุ” อ่านเหมือนกัน
ประกอบด้วย สงฺคห + วตฺถุ

“สงฺคห” แปลตามศัพท์ว่า “จับรวมกัน” คือยึดไว้ด้วยกัน หมายถึง การรวบรวม, การจับเอาแต่ใจความหรือสาระ = ย่อความ, การช่วยเหลือ, การค้ำจุน, การอนุเคราะห์