บาลีวันละคำ

สมาส-สนธิ
(หลักไวยากรณ์เพื่อให้ภาษาอยู่ร่วมกันโดยสันติ)

อ่านว่า สะ-หฺมาด / สน-ทิ

“สมาส” (บาลีอ่านว่า สะ-มา-สะ) แปลว่า การย่อ (an abridgment) การรวมกัน (compound, combination)

“สนธิ” บาลีเป็น “สนฺธิ” (อ่านว่า สัน-ทิ) ความหมายที่เข้าใจกันทั่วไปคือ “การเชื่อมต่อ” แต่ในบาลี “สนฺธิ” ใช้ในความหมายหลายอย่าง คือ –

(1) การรวมกัน, การต่อกันเข้า (union, junction)
(2) รอยแยก, รอยแตก, ช่องโหว่, ช่องว่าง (breach, break, hole, chasm)
(3) ข้อต่อ, ชิ้น, เครื่องเกี่ยวโยง (joint, piece, link)
(4) การต่อเนื่องกัน, การรวมกัน (connection, combination)
(5) การต่อที่ทำให้เสียงดีขึ้น (euphonic junction, euphony)
(6) การลงรอยหรือตกลงกัน (agreement)

ประชาพิจารณ์

อ่านว่า ปฺระ-ชา-พิ-จาน
ประกอบด้วย ประชา + พิจารณ์

“ประชา” บาลีเป็น “ปชา” (ปะ-ชา) หมายถึง คน, ผู้คน, รุ่นของคน, ผู้สืบตระกูล, ลูกหลาน, สัตว์โลก, มนุษยชาติ, ประชาชน (ดูเพิ่มเติมที่ “ประชาชน” บาลีวันละคำ (466) 24-8-56)

“พิจารณ์” บาลีเป็น “วิจารณ” (วิ-จา-ระ-นะ) แปลว่า (1) การสืบสวน, การแสวงหา, การเอาใจใส่ (investigation, search, attention) (2) การจัดแจง, การวางแผน, การดูแล; แผนการ (arranging, planning, looking after; scheme)

ประชานิยม
(บาลีแบบไทย)

อ่านว่า ปฺระ-ชา-นิ-ยม

“ประชา” บาลีเป็น “ปชา” สันสกฤตเป็น “ปฺรชา” ไทยเขียนอิงสันสกฤต

“ปชา” หมายถึง คน, ผู้คน, รุ่นของคน, ผู้สืบตระกูล, ลูกหลาน, สัตว์โลก, มนุษยชาติ (progeny, offspring, generation, beings, men, world (of men), mankind)
“ปชา” แปลตามศัพท์ว่า “ผู้เกิดมาต่างกันไป” ซึ่งเป็นคำแปลที่ตรงตามสัจธรรม เพราะท่านว่าผู้คนแม้จะมีจำนวนเป็นพันล้านก็ไม่เหมือนกันเลยแม้แต่คนเดียว (ดูเพิ่มเติมที่ “ประชาชน” บาลีวันละคำ (466) 24-8-56)

คุณสมบัติของครู

คำว่า “ครู” บาลีเป็น “ครุ” (คะ-รุ) และ “คุรุ” (คุ-รุ) แปลตามรากศัพท์ว่า (1) “ผู้ลอยเด่น” (2) “ผู้หลั่งความรู้ไปในหมู่ศิษย์” (3) “ผู้คายความรู้ให้หมู่ศิษย์”
แปลตามความหมายที่รับรู้ได้ด้วยความรู้สึกว่า ผู้รับภาระอันหนัก, ผู้ควรแก่การเคารพนับถือ, ผู้ควรได้รับการยกย่อง, ผู้ควรให้ความสำคัญ, ผู้ควรแก่ค่าสูง

“คุณสมบัติ” อ่านว่า คุน-นะ-สม-บัด
(พจน.42 บอกคำอ่านว่า คุน-สม-บัด ด้วย แต่ไม่ควรอ่านเช่นนั้นเพราะผิดหลักที่ดีในการอ่านคำสมาส)

กรรม กับ กิริยา
ในลีลาแห่งบาลี

มีคำถามว่า “กรรม” กับ “กิริยา” ต่างกันอย่างไร ?

“กรรม” บาลีเป็น “กมฺม” (กำ-มะ) สันสกฤตเป็น “กรฺม” (กระ-มะ, ก ควบ ร กลืนเสียง ระ ลงคอ) ไทยเขียนอิงสันสกฤตเป็น “กรรม”
“กรรม” รากศัพท์คือ กรฺ (ธาตุ = กระทำ) + รมฺม (รำ-มะ, ปัจจัย) ลบ รฺ ที่สุดธาตุและ ร ที่ต้นปัจจัย –
: กร > ก + รมฺม > มฺม : ก + มฺม = กมฺม

“กมฺม” แปลว่า การกระทำ, สิ่งที่ทำ, การงาน (the doing, deed, work) นิยมพูดทับศัพท์ว่า “กรรม”

ปฏิรูปเทส

อ่านแบบบาลีว่า ปะ-ติ-รู-ปะ-เท-สะ
อ่านแบบไทยว่า ปะ-ติ-รู-ปะ-เทด
ประกอบด้วย ปฏิรูป + เทส

“ปฏิรูป” < ปฏิ + รูป แปลตามศัพท์ว่า “รูปเฉพาะ” ในภาษาบาลีมีความหมาย 2 อย่าง คือ
1 พอเหมาะ, สมควร, เหมาะสม, เหมาะเจาะ, เป็นไปได้ (fit, proper, suitable, befitting, seeming)
2 เทียม, ปลอม, ไม่แท้, คล้าย, เหมือน (like, resembling, disguised as, in the appearance of, having the form) เช่น “มิตรปฏิรูป” คือคนที่เหมือนกับจะเป็นเพื่อน แต่ไม่ใช่เพื่อน หรือศัตรูที่แฝงมาในคราบของเพื่อน

ราพณาสูร

อ่านว่า ราบ-พะ-นา-สูน
ประกอบด้วย ราวณ + อสุร

“ราวณ” อ่านว่า รา-วะ-นะ แปลง ว เป็น พ = ราพณ อ่านแบบไทยว่า ราบ-พะ-นะ- ถ้าการันต์ที่ ณ เป็น “ราพณ์” ก็อ่านว่า ราบ

“ราวณ” หรือ “ราพณ” เป็นวิสามานยนาม (proper name) คือเป็นชื่อของยักษ์ตนหนึ่ง ที่เรารู้จักกันดีว่า “ทศกัณฐ์” ต่อมาคำว่า “ราพณ์” จึงขยายความหมายถึงยักษ์ทั่วไปด้วย

สํสกฤต-ไท-อังกฤษ อภิธาน บอกไว้ว่า –
ราวณ : เจ้าลงกาหรือสิงหล อันรามจันทร์ได้สังหารประลัยไป the sovereign of Lankā or Ceylon killed by Rāmachandra

หนุมาน
แปลว่าอะไร

เป็นที่เข้าใจกันว่า “หนุมาน” เป็นชื่อตัวละครในเรื่องรามเกียรติ์

สํสกฤต-ไท-อังกฤษ อภิธาน มีคำว่า หนุมต (หะ-นุ-มะ-ตะ) หนูมต (หะ-นู-มะ-ตะ) หนุมาน (หะนุ-มา-นะ) และมีคำอธิบายว่า “นามของพญาวานรในเรื่องรามายณ the name of a monky chief in the Rāmāyaṇa”

แสดงว่า ชื่อนี้เป็น “หนุมต” ก็มี “หนูมต” ก็มี “หนุมาน” ก็มี แต่ที่เราคุ้นกันดีคือ “หนุมาน” ออกเสียงว่า หะ-นุ-มาน (โปรดสังเกต -มาน น หนู สะกด ไม่ใช่ ณ เณร)

คำอธิบายนี้บอกว่า หนุมาน เป็นใคร แต่ไม่ได้บอกว่าคำว่า “หนุมาน” แปลว่าอะไร

เด็ก
บาลีว่าอย่างไร

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2542 บอกความหมายของ “เด็ก” ไว้ดังนี้ –
1 คนที่มีอายุยังน้อย
2 ผู้เยาว์ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์
3 ผู้ซึ่งอายุไม่ครบ 18 ปีบริบูรณ์ และยังไม่บรรลุนิติภาวะด้วยการสมรส
4 บุคคลอายุเกิน 7 ปีบริบูรณ์ แต่ยังไม่เกิน 14 ปีบริบูรณ์
5 บุคคลที่มีอายุแต่ 15 ปีลงมา
6 บุคคลผู้มีอายุไม่เกิน 18 ปีบริบูรณ์
7 ยังเล็ก
8 อ่อนวัยกว่า ในคําว่า เด็กกว่า

คำบาลีต่อไปนี้หมายถึง “เด็ก”

เท่-เท่ห์
คำไหนถูก ?

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2542 บอกความหมายของคำทั้งสองไว้ดังนี้ –

1 เท่ (คำวิเศษณ์) : เอียงน้อย ๆ (มักใช้แก่การสวมหมวก); โก้เก๋ เช่น แต่งตัวเท่

2 เท่ห์ (คำนาม) : ตัว. (ป., ส. เทห ว่า ร่างกาย)

“เท่” พจน.42ไม่ได้บอกว่าเป็นภาษาอะไร สันนิษฐานว่าเป็นคำเดียวกับ “เท” ที่หมายถึง เอียงหรือตะแคงไปข้างหนึ่ง เช่น เรือเท พื้นเท ถ้าเป็นคำกริยาก็หมายถึงตะแคงหรือเอียงภาชนะเพื่อให้สิ่งที่อยู่ในนั้นไหลลงไปหรือออกไป