บาลีวันละคำ

รัฏฐาธิปัตย์

อ่านว่า รัด-ถา-ทิ-ปัด
ประกอบด้วย รัฏฐ + อธิปัตย์

“รฏฺฐ” อ่านว่า รัด-ถะ ความหมายที่เข้าใจกันก็คือ ดินแดน, อาณาจักร, ประเทศ, แผ่นดิน, บ้านเมือง

“อธิปัตย์” บาลีเป็น “อาธิปจฺจ” (อะ-ทิ-ปัด-จะ) ประกอบขึ้นจากคำว่า อธิ (ยิ่งใหญ่) + ปติ (เจ้าของ, เจ้านาย) + ณฺย (ปัจจัย แปลว่า การ-, ความ-)
: อธิ + ปติ = อธิปติ (อะ-ทิ-ปะ-ติ)
: อธิปติ + ณฺย = อาธิปจฺจ (ศัพท์นี้เป็น “อธิปเตยฺย” และ“อาธิปเตยฺย” ก็มี) แปลว่า ความเป็นใหญ่, ความเป็นอธิบดี, อำนาจอธิปไตย, ความเป็นเอกราช, อำนาจ (supreme rule, lordship, sovereignty, power)

รัฐมณโฑ
คำล้อที่ก่อความรู้

มีผู้ถามโดยซื่อว่า คำว่า “รัฐมณโฑ” แปลว่าอะไร

ได้ตอบไปโดยซื่อเช่นกันว่า –

“รัฐ” บาลีเป็น “รฏฺฐ” อ่านว่า รัด-ถะ แปลตามศัพท์ว่า “ดินแดนเป็นที่เป็นไปแห่งชาวเมือง” หรือ “ดินแดนเป็นเหตุให้พระราชาทั้งหลายทำลายป้อมค่ายกัน” (ในการเข้ายื้อแย่งเพื่อยึดครองดินแดนของอีกฝ่ายหนึ่ง) ความหมายที่เข้าใจกันก็คือ ดินแดน, อาณาจักร, ประเทศ, แผ่นดิน, บ้านเมือง

กิริยามารยาท
(บาลีแบบไทย)

อ่านว่า กิ-ริ-ยา-มา-ระ-ยาด
ประกอบด้วย กิริยา + มารยาท

“กิริยา” รากศัพท์มาจาก กร (ธาตุ = ทำ) + ณฺย ปัจจัย แปลง อ ที่ ก เป็น อิ, ลง อิ อาคม ที่ ร, ลบ ณฺ ที่ ณฺย, แปลง อ ที่ ย เป็น อา (เพื่อให้เป็นอิตถีลิงค์)

: กร > กิร + อิ = กิริ + ณฺย > ย = กิริย > กิริยา

“กิริยา” ในบาลีมีความหมายว่า การกระทำ, การปฏิบัติ, กรรม; การที่กระทำลงไป, การสัญญา, การสาบาน, การอุทิศ, การตั้งใจ, คำปฏิญาณ; ความยุติธรรม (ดูเพิ่มเติมที่ “กิริยา-กริยา” บาลีวันละคำ (396) 15-6-56)

ทุกขลาภ

อ่านว่า ทุก-ขะ-ลาบ
บาลีเขียน “ทุกฺขลาภ” อ่านว่า ทุก-ขะ-ลา-พะ
ประกอบด้วย ทุกฺข + ลาภ

“ทุกฺข” แปลตามศัพท์ว่า (1) “สภาวะที่ทำได้ยากที่จะอดทน” (2) “ความสุขที่น่ารังเกียจ” (3) “สภาวะที่ขุดจิตเป็นสองอย่าง” (คล้ายกับสำนวนที่ว่า “หัวใจแตกสลาย”) (4) “สภาวะที่ทำให้เป็นทุกข์”

ในทางธรรม ท่านอธิบายว่า “ทุกข์” คือสภาพที่ทนได้ยาก, สภาวะที่บีบคั้น ขัดแย้ง บกพร่อง ขาดแก่นสารและความเที่ยงแท้ ไม่ให้ความพึงพอใจแท้จริง, ได้แก่ เกิด แก่ ตาย การประจวบกับสิ่งอันไม่เป็นที่รัก การพลัดพรากจากสิ่งที่รัก ความปรารถนาไม่สมหวัง

เคารพ

อ่านว่า เคา-รบ
บาลีเป็น “คารว” อ่านว่า คา-ระ-วะ

“คารว” รากศัพท์มาจาก ครุ + ณ ปัจจัย ลบ ณ

กระบวนการทางไวยากรณ์ :
– แผลง อุ ที่ รุ เป็น โอ : ครุ = คโร
– แผลง โอ เป็น อว : คโร = ครว
– ยืดเสียงสั้นที่พยางค์แรกเป็นเสียงยาว (ด้วยอำนาจ ณ ปัจจัย) : ครว = คารว
: ครุ > คโร > ครว > คารว

“ครุ” แปลว่า (1) ครู, ผู้สอน, ผู้แนะนำ, ผู้ควรเคารพ (2) ใหญ่, หนา, มาก, กว้างขวาง, หนัก, น้ำหนักบรรทุก, สำคัญ (ดูเพิ่มเติมที่ “ครุ-คุรุ” บาลีวันละคำ (134) 19-9-55)

ญาติโกโหติกา
(บาลีไทย-ภาษาปาก)

อ่านว่า ยาด-ติ-โก-โห-ติ-กา

คำหลักคือ “ญาติ” บาลีอ่านว่า ยา-ติ ภาษาไทยอ่านว่า ยาด
ถ้ามีคำอื่นมาสมาสข้างท้าย อ่านว่า ยา-ติ- หรือ ยาด-ติ-

นอกจาก “ญาติ” บาลียังมีคำว่า “ญาตก” อีกคำหนึ่ง อ่านว่า ยา-ตะ-กะ

“ญาตก” เมื่อแจกรูปตามหลักไวยากรณ์ จะเป็น “ญาตโก” (ยา-ตะ-โก) (วิภัตติที่ ๑ เอกพจน์) และ “ญาตกา” (ยา-ตะ-กา) (วิภัตติที่ ๑ พหูพจน์)

“ญาตก” เป็นรูปปุงลิงค์ (คำเพศชาย) ถ้าเป็นอิตถีลิงค์ (คำเพศหญิง) จะเป็น “ญาติกา” (ยา-ติ-กา)

ญาติ – ญาตโก – ญาตกา – ญาติกา เป็นคำที่พบเห็นอยู่บ่อยๆ แต่รูปและเสียงที่คุ้นเป็นหลักคือ “ญาติ” (ยาด, ยาด-ติ) โดยมีเสียง “โก” และ “กา” เป็นคำประกอบ

แล้ว “โหติ” มาอย่างไร ?

โลกธรรม

อ่านว่า โลก-กะ-ทำ
บาลีเป็น “โลกธมฺม” อ่านว่า โล-กะ-ทำ-มะ

“โลก” แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งที่จะพินาศไป” “สิ่งที่จะย่อยยับไป”
ในที่นี้หมายถึง หมู่มนุษย์, ชาวโลก, สังคม

“ธมฺม” (ทำ-มะ) แปลตามศัพท์ว่า “สภาพที่ทรงไว้”

“ธมฺม” ในภาษาไทยเขียน “ธรรม” พจน.42 บอกความหมายไว้ดังนี้ –
1 คุณความดี เช่น เป็นคนมีธรรมะ เป็นคนมีศีลมีธรรม
2 คําสั่งสอนในศาสนา เช่น แสดงธรรม ฟังธรรม ธรรมะของพระพุทธเจ้า
3 หลักประพฤติปฏิบัติในศาสนา เช่น ปฏิบัติธรรม ประพฤติธรรม
4 ความจริง เช่น ได้ดวงตาเห็นธรรม
5 ความยุติธรรม, ความถูกต้อง, เช่น ความเป็นธรรมในสังคม
6 กฎ, กฎเกณฑ์, เช่น ธรรมะแห่งหมู่คณะ
7 กฎหมาย เช่น ธรรมะระหว่างประเทศ
8 สิ่งทั้งหลาย, สิ่งของ, เช่น เครื่องไทยธรรม

ศรี-ราศี

อ่านว่า สี / รา-สี

“ศรี” บาลีเป็น “สิริ” อ่านว่า สิ-ริ และเป็น “สิรี” (สิ-รี) ก็มี
“ราศี” บาลีเป็น “ราสิ” อ่านว่า รา-สิ

– ๑ สิริ – ศรี

“สิริ” แปลตามรากศัพท์ว่า “สิ่งอันผู้ทำความดีไว้ได้สัมผัส” หรือ “สิ่งที่อาศัยอยู่ในบุคคลผู้ทำความดีไว้”

“สิริ” ในภาษาไทยนิยมออกเสียงว่า สิ-หฺริ รูปสันสกฤตเป็น “ศรี” (สี)

“สิริ – ศรี” มีความหมายว่า มิ่ง, สิริมงคล, ความรุ่งเรือง, ความสว่างสุกใส, ความงาม, ความเจริญ, โชค, ความมีเดช, ความรุ่งเรือง และเป็นนามของเทพธิดาแห่งโชคลาภ (splendour, beauty, luck, glory, majesty, prosperity) (ดูเพิ่มเติมที่ “สิริธมฺม” บาลีวันละคำ (105) 21-8-55)

สวัสดี

อ่านว่า สะ-หฺวัด-ดี
บาลีเป็น “สุวตฺถิ” อ่านว่า สุ-วัด-ถิ

“สุวตฺถิ” มาจาก สุ (= ดี, งาม) + อตฺถิ (= มี, เป็น)

“อตฺถิ” เป็นคำกริยา รากศัพท์มาจาก อสฺ (ธาตุ = มี, เป็น) ลบที่สุดธาตุ + ติ (วิภัตติอาขยาต ปฐมบุรุษ เอกพจน์) แปลง ติ เป็น ตฺถิ

: อสฺ > อ + ติ > ตฺถิ (= อ + ตฺถิ) = อตฺถิ แปลว่า ย่อมมี, ย่อมเป็น

สุ + อตฺถิ :
สุ แผลงเป็น สุว + อตฺถิ หรือ สุ + ว (คำประเภท “อาคม”) + อตฺถิ : สุ + ว + อตฺถิ = สุวตฺถิ (สุ-วัด-ถิ)
(ลองออกเสียง สุ-อัตถิ เร็วๆ จะได้เสียง สุ-วัด-ถิ หรือ สฺวัด-ถิ)

กาล

ภาษาไทยอ่านว่า กาน
บาลีอ่านว่า กา-ละ

“กาล” แปลตามศัพท์ว่า “เครื่องนับประมาณอายุเป็นต้น” “ถูกนับว่าล่วงไปเท่านี้แล้ว” “ยังอายุของเหล่าสัตว์ให้สิ้นไป” หมายถึง เวลา, คราว, ครั้ง, หน

“กาล” ที่หมายถึง “เวลา” (time) ในภาษาบาลียังใช้ในความหมายที่ชี้ชัดอีกด้วย คือ
1 เวลาที่กำหนดไว้, เวลานัดหมาย, เวลาตายตัว (appointed time, date, fixed time)
2 เวลาที่เหมาะสม, เวลาที่สมควร, เวลาที่ดี, โอกาส (suitable time, proper time, good time, opportunity)