บาลีวันละคำ

จุติ จุตํ อรหํ จุติ

สมาชิกสภาผู้แทนราษฎร
(บาลีสันสกฤตผสมไทย)

ประกอบด้วย สมาชิก + สภา + ผู้แทน + ราษฎร

“สมาชิก” บาลีอ่านว่า สะ-มา-ชิ-กะ ภาษาไทยอ่านว่า สะ-มา-ชิก
รากศัพท์คือ สมาช (สะ-มา-ชะ = ที่ประชุม, การประชุม) + ณิก ปัจจัย = สมาชิก แปลตามศัพท์ว่า “ผู้เป็นส่วนหนึ่งเท่ากันกับผู้เข้าร่วมประชุมทั้งหลาย”

“สภา” (สะ-พา) แปลตามศัพท์ว่า (1) “ที่เป็นที่มาประชุมกันพูด” (2) “ที่เป็นที่พูดร่วมกัน” (3) “ที่อันรุ่งเรืองด้วยคนดี”
ในภาษาบาลี “สภา” หมายถึง “สถานที่” แต่ในภาษาไทยนอกจากหมายถึงสถานที่แล้ว ยังหมายถึง “องค์การ” (หรือองค์กร) คือศูนย์รวมกลุ่มบุคคลหรือกิจการที่ประกอบกันขึ้นเป็นหน่วยงาน (ดูเพิ่มเติมที่ “สภา” บาลีวันละคำ (340) 17-4-56)

อามิส

ไทยอ่านว่า อา-มิด
บาลีอ่านว่า อา-มิ-สะ

รากศัพท์คือ อา (= ภายใน) + มิ (ธาตุ = ใส่) + สก ปัจจัย ลบ ก
: อา + มิ + สก > ส = อามิส แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งที่ใส่ไว้ภายใน” (คือใส่ไว้ล่อ)

“อามิส” ภาษาบาลีใช้ในความหมายดังนี้ –
1 เนื้อสด (raw meat)
2 ดิบ, ไม่ได้ตระเตรียม, ไม่มีการปลูกฝัง (raw, unprepared, uncultivated)
3 มีเนื้อ, วัตถุ, อามิส (fleshy, material, physical)
4 อาหาร, อาหารที่ถูกปาก, อาหารสำหรับกินเพื่อความเอร็ดอร่อย, อาหารอันโอชะ (food, palatable food, food for enjoyment, dainties
5 เหยื่อ (bait)
6 ลาภ, รางวัล, เงิน, สินบน, เงินรางวัล, การให้รางวัล (gain, reward, money, douceur, gratuity, tip)
7 ความเพลิดเพลิน (enjoyment)
8 ความโลภ, ความอยากได้, ตัณหา (greed, desire, lust

อำมหิต

อ่านว่า อำ-มะ-หิด
มาจากคำอะไร ?

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2542 บอกไว้ว่า
“อำมหิต : ดุร้าย, ร้ายกาจ, ทารุณ, เหี้ยมโหด”
แต่ไม่ได้บอกว่าเป็นคำที่มาจากภาษาอะไร

ลากเข้าวัด

– กฎ
คำที่มาจากภาษาบาลีสันสกฤต ซึ่งพยางค์แรกเป็น “อ” แผลงเป็น “อำ” ได้ เช่น
อมาตย์ เป็น อำมาตย์ (ข้าราชการ, ข้าเฝ้า, ที่ปรึกษา)
อมรินทร์ เป็น อำมรินทร์ (พระอินทร์)
อนรรฆ เป็น อำนรรฆ (หาค่ามิได้, เกินที่จะประเมินราคาได้)

นิตินัย-พฤตินัย
(บาลีไทย-ศัพท์กฎหมาย)

อ่านว่า นิ-ติ-ไน / พฺรึด-ติ-ไน
ประกอบด้วย นิติ + นัย / พฤติ + นัย

“นิติ” บาลีเป็น “นีติ” (โปรดสังเกตว่า บาลีเป็น นี- ไม่ใช่ นิ-) แปลตามศัพท์ว่า “เครื่องนำไปให้บรรลุ” หมายถึง การนำไป, การแนะนำ, กฎ, ข้อบังคับ, แบบแผน, การนำทาง, การปฏิบัติ, ความประพฤติที่ถูกต้อง, การกระทำที่เหมาะที่ควร, การใช้วิธีปกครอง, การปกครองประชาชน (ฝรั่งแปลว่า guidance, practice, conduct, right conduct, propriety; statesmanship, polity)

จารีตนิยม
(บาลีไทย)

อ่านว่า จา-รีด-นิ-ยม
อ่านตามหลักคำสมาส จา-รีด-ตะ-นิ-ยม
ประกอบด้วย จารีต + นิยม

“จารีต” บาลีเป็น “จาริตฺต” รากศัพท์คือ จรฺ” (ธาตุ = ประพฤติ, บำเพ็ญ, ศึกษา) + อิ (สระ ภาษาไวยากรณ์เรียกว่า “อาคม”) + ต ปัจจัย : จร > จาร + อิ = จาริ + ต > ตฺต = จาริตฺต แปลตามศัพท์ว่า “-ที่ประพฤติกันมาแล้ว” หมายถึง ประเพณี, ความประพฤติหรือการปฏิบัติที่ทำต่อกันมา, การปฏิบัติ, ระเบียบการ, วิธีการ, พฤติกรรม, ความประพฤติ, การติดต่อเยี่ยมเยียน, การประสมเข้าด้วยกัน (ดูเพิ่มเติมที่ “จารีต” บาลีวันละคำ (546) 13-11-56)

ราชกิจจานุเบกษา

อ่านว่า ราด-ชะ-กิด-จา-นุ-เบก-สา
ประกอบด้วย ราช + กิจจ + อนุ + เบกษา

“ราช” แปลว่า พระราชา, พระเจ้าแผ่นดิน ใช้นำหน้าคำให้มีความหมายว่า “เป็นของพระเจ้าแผ่นดินหรือเกี่ยวกับพระเจ้าแผ่นดิน”

“กิจจ” บาลีเขียน “กิจฺจ” (มีจุดใต้ จฺ ตัวแรก) อ่านว่า กิด-จะ แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งที่พึงทำ” หมายถึง หน้าที่, การงาน, การบริการ; พิธี, การกระทำ, ควรทำ, ควรประกอบ

ราช + กิจจ = ราชกิจจ (> ราชกิจ / ราด-ชะ-กิด) แปลว่า “กิจของพระราชา” คือ ธุระของพระราชา, งานที่พระราชาจะต้องทำ, งานที่ผู้บริหารบ้านเมืองจะต้องทำเพื่อประโยชน์สุขของประชาชน

“อนุ” แปลว่า ภายหลัง, ตามหลัง, เนืองๆ, บ่อยๆ

เลือกตั้ง
ภาษาบาลีว่าอย่างไร

คำว่า “เลือกตั้ง” ตรงกับภาษาอังกฤษว่า election

พจนานุกรมอังกฤษ-บาลี แปล election เป็นบาลีว่า “อุจฺจินน” (อุด-จิ-นะ-นะ)

“อุจฺจินน” เป็นคำนาม ถ้าเป็นคำกริยา (ปฐมบุรุษ (= ผู้ที่ถูกพูดถึง), เอกพจน์) เป็น “อุจฺจินาติ” (อุด-จิ-นา-ติ)

พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ แปล “อุจฺจินาติ” ว่า to select, choose, search, gather, pick out or up (เลือก, เลือกเฟ้น, ค้นหา, รวบรวม, เลือกคัดหรือเลือกสรรไว้)

พระบรมราชโองการ
(บาลีไทย)

อ่านว่า พฺระ-บอ-รม-มะ-ราด-ชะ-โอง-กาน
ประกอบด้วย พระ + บรม + ราช + โองการ

คำว่า “พระ” มีผู้ให้ความเห็นว่าน่าจะมาจาก “วร” (วะ-ระ) ในบาลีสันสกฤต แปลว่า “ผู้ประเสริฐ” แปลง ว เป็น พ ออกเสียงว่า พะ-ระ แล้วกลายเสียงเป็น พฺระ (ร กล้ำ)
ในที่นี้คำว่า “พระ” เป็นคำใช้ประกอบหน้าคําอื่นแสดงความยกย่อง

“บรม” บาลีเป็น “ปรม” (ปะ-ระ-มะ) แปลตามรากศัพท์ว่า (1) “ยังข้าศึกให้ตาย” (2) “ขัดเกลาผู้อื่นให้หมดจด” (3) “ยินดีในความยิ่งใหญ่” (4) “ผูกผู้อื่นไว้ด้วยความดี” (5) “ตักตวงคุณความดีไว้” (6) “รักษาความสูงสุดของตนไว้ได้” (7) “กำหนดรู้โลก” (8) “ถึงนิพพาน” แปลเอาความว่า อย่างยิ่ง, เยี่ยม, ยอดเยี่ยม, สูงสุด, ดีที่สุด

สมจร

คำบาลีหรือคำไทย ?

“สม” บาลีอ่านว่า สะ-มะ มีความหมายดังนี้ –

1 ความสงบ, ความราบรื่น, ความสงบทางใจ (calmness, tranquillity, mental quiet)

2 ความเหน็ดเหนื่อย (fatigue)

3 เรียบ, ได้ระดับ, สม่ำเสมอ (even, level)

4 เสมอกัน, อย่างเดียวกัน, เท่าเทียมกัน, (มีลักษณะ นิสัยใจคอ รสนิยม แนวโน้ม ฯลฯ ไปในทางเดียวกัน) (like, equal, the same)

5 เที่ยงธรรม, ซื่อตรง, มีจิตไม่วอกแวก, ยุติธรรม (impartial, upright, of even mind, just)

6 “-ด้วยกัน” เช่น “สมตึส” (สะ-มะ-ติง-สะ) = สามสิบด้วยกัน (thirty altogether) > ถ้วนๆ เต็มๆ