บาลีวันละคำ

ราชมังคลากีฬาสถาน

อ่านว่า ราด-ชะ-มัง-คะ-ลา-กี-ลา-สะ-ถาน
ประกอบด้วย ราช + มังคล + กีฬา + สถาน

“ราช” แปลว่า พระราชา, พระเจ้าแผ่นดิน ใช้นำหน้าคำให้มีความหมายว่า “เป็นของพระเจ้าแผ่นดินหรือเกี่ยวกับพระเจ้าแผ่นดิน” เช่น ราชการ (การงานของรัฐบาลหรือของพระเจ้าแผ่นดิน) ราชทัณฑ์ (อาญาพระเจ้าแผ่นดิน, โทษหลวง)

ประชาภิวัฒน์

อ่านว่า ปฺระ-ชา-พิ-วัด
ประกอบด้วย ประชา + อภิ + วัฒน์

“ประชา” รูปคำสันสกฤตเป็น “ปฺรชา” บาลีเป็น “ปชา” (ปะ-ชา) นักเรียนบาลีมักแปลกันว่า “หมู่สัตว์” ทำให้ผู้ไม่คุ้นสำนวนบาลีเข้าใจไปว่าหมายถึงสัตว์เดรัจฉาน แต่ความจริงหมายถึง หมู่คน, คน, ผู้คน, รุ่นของคน, ผู้สืบตระกูล, ลูกหลาน, สัตว์โลก, มนุษยชาติ
“ปชา” แปลตามศัพท์ว่า “ผู้เกิดมาต่างกันไป” ซึ่งเป็นคำแปลที่ตรงตามสัจธรรม เพราะท่านว่าผู้คนแม้จะมีจำนวนเป็นพันล้านก็ไม่เหมือนกันเลยแม้แต่คนเดียว

รัฐธรรมนูญ

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2542 บอกคำอ่านไว้ว่า

(1) รัด-ถะ-ทํา-มะ-นูน
(2) รัด-ทํา-มะ-นูน

ความเห็น

1 อ่านว่า รัด-ถะ-ทํา-มะ-นูน เป็นการอ่านตามหลักคำสมาส
2 อ่านว่า รัด-ทํา-มะ-นูน (ไม่มีเสียง -ถะ-) เป็นการอ่านแบบไม่เอื้อหลัก หรืออ่านตามสะดวกปาก
3 เคยได้ยินมีผู้อ่านว่า รัด-ทำ-นูน (ไม่มีเสียง -ถะ- และ -มะ-) อาจเรียกว่าเป็นการอ่านแบบ “ชอบง่าย” ต่อไป พจน.อาจกำหนดให้เป็นคำอ่านที่ถูกต้องอีกคำหนึ่งก็ได้

ภูมิปัญญา
(บาลีไทย)

อ่านว่า พูม-ปัน-ยา
ประกอบด้วย ภูมิ + ปัญญา

“ภูมิ” บาลีอ่านว่า พู-มิ แปลตามรากศัพท์ว่า “สถานที่มีอยู่เป็นอยู่แห่งสัตว์โลก” มีความหมายหลายอย่าง กล่าวคือ พื้นดิน, ดิน, แผ่นดิน, สถานที่, ถิ่น, แคว้น, แถบ, ภูมิภาค, พื้น, พื้นราบ, ขั้นตอน, ระดับ (ground, soil, earth, place, quarter, district, region, plane, stage, level)

พจน.42 บอกความหมายของ “ภูมิ” ไว้ว่า แผ่นดิน, ที่ดิน; พื้น, ชั้น, พื้นเพ; ความรู้; สง่า, โอ่โถง, องอาจ, ผึ่งผาย

ขบถ – กบฏ
ภาษาบาลีว่าอย่างไร

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2542 บอกไว้ว่า

– “ขบถ (ขะ-บด) : ประทุษร้ายต่อทางอาณาจักร, ทรยศ; การประทุษร้ายต่อทางอาณาจักร, ความทรยศ; ผู้ประทุษร้ายต่อทางอาณาจักร, ผู้ทรยศ, กบฏ ก็ว่า”

– “กบฏ (กะ-บด) : ประทุษร้ายต่อทางอาณาจักร, ทรยศ; การประทุษร้ายต่อทางอาณาจักร, ความทรยศ; ผู้ประทุษร้ายต่อทางอาณาจักร, ผู้ทรยศ, ขบถ ก็ว่า; (ความหมายตามกฎหมาย) ชื่อความผิดอาญาฐานกระทําความผิดต่อความมั่นคงของรัฐภายในราชอาณาจักร โดย (1) ใช้กําลังประทุษร้าย (2) หรือขู่เข็ญว่าจะใช้กําลังประทุษร้าย(3) เพื่อล้มล้างหรือเปลี่ยนแปลงรัฐธรรมนูญ (4) หรือล้มล้างอํานาจนิติบัญญัติ อํานาจบริหาร หรืออํานาจตุลาการ (5) หรือแบ่งแยกราชอาณาจักร (6) หรือยึดอํานาจปกครองในส่วนใดส่วนหนึ่งแห่งราชอาณาจักร เรียกว่า ความผิดฐานเป็นกบฏ”

สโมสรสันนิบาต

อ่านว่า สะ-โม-สอน-สัน-นิ-บาด
ประกอบด้วย สโมสร + สันนิบาต

“สโมสร” สันสกฤตเป็น “สมวสรณ” บาลีเป็น “สโมสรณ” (สะ-โม-สะ-ระ-นะ) รากศัพท์คือ สํ (= พร้อม) + โอ (= ลง) + สร (ธาตุ = ไป, เป็นไป) + ยุ ปัจจัย

กฎ : แปลงนิคหิตที่ สํ เป็น ม, แปลง ยุ เป็น อน (อะ-นะ), แปลง น เป็น ณ
: สํ > สม + โอ = สโม + สร = สโมสร + ยุ > อน > อณ = สโมสรณ

อุภัยเจษฎุทิศ
(สืบเนื่องมาจาก “ชมัยมรุเชฐ”)

อ่านว่า อุ-ไพ-เจด-สะ-ดุ-ทิด
อ่านตามหลักคำสมาสว่า อุ-ไพ-ยะ-เจด-สะ-ดุ-ทิด

ประกอบด้วย อุภัย + เจษฏา + อุทิศ

“อุภัย” บาลีเป็น “อุภย” (อุ-พะ-ยะ) คำในชุดนี้มีอีก 2 คำ คือ “อุภ” (อุ-พะ) และ “อุโภ” (อุ-โพ) แปลว่า ทั้งคู่, ทั้งสอง, ทั้งสองประการ (หลักนิยมของคำนี้ในภาษาบาลีไม่ได้เน้นที่จำนวน 2 แต่เน้นที่ความเป็นคู่ เช่น บิดากับมารดา สามีกับภรรยา มือทั้งสอง เท้าทั้งสอง ดวงตาทั้งคู่)

อุภัยเจษฎุทิศ
(สืบเนื่องมาจาก “ชมัยมรุเชฐ”)

อ่านว่า อุ-ไพ-เจด-สะ-ดุ-ทิด
อ่านตามหลักคำสมาสว่า อุ-ไพ-ยะ-เจด-สะ-ดุ-ทิด

ประกอบด้วย อุภัย + เจษฏา + อุทิศ

“อุภัย” บาลีเป็น “อุภย” (อุ-พะ-ยะ) คำในชุดนี้มีอีก 2 คำ คือ “อุภ” (อุ-พะ) และ “อุโภ” (อุ-โพ) แปลว่า ทั้งคู่, ทั้งสอง, ทั้งสองประการ (หลักนิยมของคำนี้ในภาษาบาลีไม่ได้เน้นที่จำนวน 2 แต่เน้นที่ความเป็นคู่ เช่น บิดากับมารดา สามีกับภรรยา มือทั้งสอง เท้าทั้งสอง ดวงตาทั้งคู่)

ทีฆายุโก โหตุ มหาราชา

อ่านว่า ที-คา-ยุ-โก / โห-ตุ / มะ-หา-รา-ชา

“ทีฆายุโก” ประกอบด้วยคำว่า ทีฆ (= ยาว) + อายุ (= เวลาที่ดำรงชีวิตอยู่) + ณฺวุ ปัจจัย (= ผู้-, ผู้มี-) แปลง ณฺวุ เป็น อก (อะ-กะ)
: ทีฆ + อายุ = ทีฆายุ + ณฺวุ > อก = ทีฆายุก (ที-คา-ยุ-กะ) แปลว่า “ผู้มีอายุยืนนาน”

“ทีฆายุก” เป็นคุณศัพท์
– ขยายคำนามที่เป็นเพศชาย (วิภัตติที่หนึ่ง, เอกพจน์) เป็น “ทีฆายุโก”
– ขยายคำนามที่เป็นเพศหญิง เป็น “ทีฆายุกา”

มหาสมาคม

อ่านว่า มะ-หา-สะ-มา-คม
ประกอบด้วย มหา + สมาคม

“มหา” (คำเดิม “มหนฺต”) แปลว่า มาก, ใหญ่, ยิ่งใหญ่, กว้างขวาง, โต, สำคัญ, เป็นที่นับถือ

“สมาคม” บาลีอ่านว่า สะ-มา-คะ-มะ รากศัพท์มาจาก สํ > สม (= พร้อมกัน, รวมกัน) + อา (= ทั่ว, ยิ่ง, กลับความ) + คม (ธาตุ = ไป, ถึง)
: สํ > สม + อา + คม = สมาคม แปลตามศัพท์ว่า “มาพร้อมกัน” “มารวมกัน”