บาลีวันละคำ

สันโดษ

อ่านว่า สัน-โดด
บาลีเป็น “สนฺโตส” อ่านว่า สัน-โต-สะ

“สนฺโตส” (สันสกฤตเป็น สํโตษ) รากศัพท์คือ สํ (= พร้อม, ดี) + ตุส (ธาตุ = ยินดี) + ณ ปัจจัย แปลงนิคหิตที่ สํ เป็น นฺ แผลง อุ ที่ ตุ เป็น โอ : สํ > สนฺ + ตุส > โตส = สนฺโตส
ภาษาไทยเขียนอิงสันสกฤตเป็น “สันโดษ”
(อีกรูปหนึ่งของ “สนฺโตส” คือ “สนฺตุฏฺฐิ” (สัน-ตุด-ถิ) : สํ > สนฺ + ตุส + ติ (แปลง ส ที่ ตุส กับ ต ที่ ติ เป็น ฏฺฐ) = สนฺตุฏฺฐิ)

วิเวก

อ่านว่า วิ-เวก
บาลีอ่านว่า วิ-เว-กะ
รากศัพท์คือ วิ (= วิเศษ, แจ้ง, ต่าง) + วิจ (ธาตุ = สงัด) + ณ ปัจจัย แผลง วิ ที่พยางค์แรกของธาตุเป็น เว แปลง จ เป็น ก
: วิ + วิจ > เวจ > เวก = วิเวก

“วิเวก” แปลตามศัพท์ว่า “ความสงัดอย่างวิเศษ” หมายถึง ความโดดเดี่ยว, การแยกออก, การอยู่โดดเดี่ยว, ความรู้สึกสงบปลอดการรบกวน, ความรู้สึกเดียวดาย (ฝรั่งแปลว่า detachment, loneliness, separation, seclusion; singleness of heart, discrimination of thought)

พระราชกุศล
(บาลีไทย)

อ่านว่า พระ-ราด-ชะ-กุ-สน

คำหลักคือ “กุศล” บาลีเป็น “กุสล” อ่านว่า กุ-สะ-ละ
“กุสล” แปลตามศัพท์ว่า “สภาวะที่เกี่ยวตัดสลัดทิ้งสิ่งเลวร้ายอันน่ารังเกียจ” “ความรู้ที่ทำความชั่วร้ายให้เบาบาง” “ธรรมที่ตัดความชั่วอันเป็นดุจหญ้าคา” หมายถึง ความดีงาม, กรรมดี, สิ่งที่ดี, กุศลกรรม, บุญ (ฝรั่งแปลว่า good thing, good deeds, virtue, merit, good consciousness)
ถ้าเป็นคุณศัพท์มีความหมายว่า ฉลาด, เฉียบแหลม, สันทัด, ชำนาญ; ดีงาม, ถูกต้อง, เป็นกุศล (clever, skilful, expert; good, right, meritorious)

ปรินิพพาน

อ่านว่า ปะ-ริ-นิบ-พาน
บาลีเขียน “ปรินิพฺพาน” (มีจุดใต้ พฺ ตัวแรก) อ่านว่า ปะ-ริ-นิบ-พา-นะ
ประกอบด้วย ปริ + นิพฺพาน

“ปริ” เป็นคำอุปสรรค แปลว่า รอบ, เวียนรอบ, ทั่วไป, เต็มไปหมด, รวมหมด
“นิพฺพาน” แปลตามศัพท์ว่า –
1- “สภาวธรรมที่ออกพ้นจากเครื่องร้อยรัด”
2- “สภาวธรรมเป็นเหตุดับไปแห่งไฟราคะเป็นต้น”
3- “สภาวธรรมเป็นที่ไม่มีตัณหา”
4- “สภาวธรรมที่เมื่อบุคคลได้บรรลุแล้วย่อมไม่มีตัณหา”

ญาณสังวร

อ่านว่า ยา-นะ-สัง-วอน หรือ ยาน-นะ-สัง-วอน
บาลีเป็น “ญาณสํวร” อ่านว่า ยา-นะ-สัง-วะ-ระ
ประกอบด้วย ญาณ + สํวร

“ญาณ” แปลตามศัพท์ว่า ความรู้, ปัญญา, การหยั่งเห็น, ความเข้าใจ, การหยั่งรู้, การรับรู้, ความคงแก่เรียน, ทักษะ, ความฉลาด (ฝรั่งแปลว่า knowledge, intelligence, insight, conviction, recognition, learning, skill

สวรรคาลัย
(บาลีไทย)

อ่านว่า สะ-หฺวัน-คา-ไล
เทียบบาลีเป็น “สคฺคาลย” อ่านว่า สัก-คา-ละ-ยะ
ประกอบด้วย สคฺค + อาลย

“สคฺค” (สันสกฤตเป็น สฺวรฺค) แปลตามศัพท์ว่า “ที่ดำรงอยู่ยืนนานและสวยงาม” “แดนอันแสนดีเลิศล้ำด้วยกามคุณ” “แดนที่มีอารมณ์อันเลิศ” (คือได้พบเห็นสัมผัสแต่สิ่งที่น่าเพลิดเพลินเจริญใจ) “แดนที่ติดข้อง”

สังเวช

อ่านว่า สัง-เวด
บาลีเป็น “สํเวชน” อ่านว่า สัง-เว-ชะ-นะ

“สังเวช” นอกจากบาลีจะเป็น “สํเวชน” แล้ว ยังเป็น “สํเวค” (สัง-เว-คะ) อีกด้วย คำที่ใช้เต็มๆ คือ “ธมฺมสํเวค” (ทำ-มะ-สัง-เว-คะ) นิยมแปลกันว่า “ธรรมสังเวช”

สํเวค – สํเวชน – สังเวช รากศัพท์คือ สํ + วิชฺ (ธาตุ = มี, เป็น, รู้สึก) แปลว่า สลดใจ, ตกใจ, หวาดหวั่น, กังวล, ปั่นป่วน
ความหมายที่เด่นคือ สลดใจ

ปลิโพธ

อ่านว่า ปะ-ลิ-โพด
บาลีอ่านว่า ปะ-ลิ-โพ-ทะ
รากศัพท์คือ ปริ > ปลิ + พุธิ (ธาตุ = เบียดเบียน) > โพธ + อ ปัจจัย = ปลิโพธ

“ปลิโพธ” แปลตามศัพท์ว่า “อาการที่เบียดเบียนความต้องการหรือการงานตามที่ประสงค์” หมายถึง เครื่องผูกพันหรือหน่วงเหนี่ยวเป็นเหตุให้ใจพะวักพะวนห่วงกังวล, เหตุกังวล, ข้อติดข้อง (ฝรั่งแปลว่า obstruction, hindrance, obstacle, impediment, drawback)

สังฆบิดร

อ่านว่า สัง-คะ-บิ-ดอน
บาลีเป็น “สงฺฆปิตโร” อ่านว่า สัง-คะ-ปิ-ตะ-โร
ประกอบด้วย สงฺฆ + ปิตุ

“สงฺฆ” ในที่นี้หมายถึง พระสงฆ์, คณะสงฆ์, ภิกษุหรือสมณะในพระพุทธศาสนา

“ปิตุ” แปลตามศัพท์ว่า “ผู้คุ้มครองบุตร” หรือ “ผู้รักบุตร” คำไทยว่า พ่อ
“ปิตุ” เมื่อแจกตามวิภัตติ เปลี่ยนรูปเป็นต่างๆ เช่น ปิตา (ที่ไทยใช้ว่า “บิดา”) ปิตโร (รูปพหูพจน์) เป็นต้น สันสกฤตเป็น “ปิตฺฤ” และอาจเขียนเป็น “ปิตฺร” ได้อีก

ทาส

ภาษาไทยอ่านว่า ทาด
บาลีอ่านว่า ทา-สะ

รากศัพท์ของคำว่า “ทาส” มีมาหลายทาง เช่น –

1 ทาสฺ (ธาตุ = ร้อน) + อ ปัจจัย = ทาส แปลว่า “ผู้เดือดร้อน”
2 ทุ (= ไม่ดี, น่าเกลียด) > ท > ทา + อส (ธาตุ = กิน) + อ ปัจจัย = ทาส แปลว่า “ผู้กินน่าเกลียด”
3 ทา (ธาตุ = ให้) + ส ปัจจัย = ทาส แปลว่า “ผู้อันเขาให้” คือถูกยกให้คนอื่นไปใช้