บาลีวันละคำ

วินยาธิการ [1]

อ่านว่า วิ-นะ-ยา-ทิ-กาน
ประกอบด้วยคำ 2 คำ คือ วินย + อธิการ

“วินย” (วิ-นะ-ยะ) คำเดียวกับที่เราใช้ว่า “วินัย” รากศัพท์คือ วิ (คำอุปสรรค = วิเศษ, แจ้ง, ต่าง) + นี (ธาตุ แปลง นี > เน > นย = นำไป)

: วิ + นย แปลตามศัพท์ว่า “นำไปอย่างวิเศษ” = ฝึก, อบรม, กำจัด

สายัณห์

อ่านว่า สา-ยัน
บาลีเป็น “สายณฺห” อ่านว่า สา-ยัน-หะ

“สายณฺห” รากศัพท์คือ สาย + อห
“สาย” (สา-ยะ) แปลว่า เวลาเย็น (บางกรณีหมายถึง เวลากลางคืน)
“อห” (อะ-หะ) แปลว่า วัน, กลางวัน

เอวัง

อ่านว่า เอ-วัง
บาลีเขียน “เอวํ”
(เครื่องหมายบนอักษร ว เรียกว่า “นิคหิต” (นิก-คะ-หิค) หรือ “นฤคหิต” (นะ-รึ-คะ-หิค) คำเก่าเรียก “หยาดน้ำค้าง” บางคนเรียกง่ายๆว่า “จุดบน” พยัญชนะที่มีนิคหิตอยู่ข้างบน อ่านเหมือน + อัง : ว + อัง = วัง : เอวํ = เอวัง)

บริการ

อ่านว่า บอ-ริ-กาน
บาลีเป็น “ปริการ” อ่านว่า ปะ-ริ-กา-ระ
ประกอบด้วย ปริ + การ

“ปริ” เป็นคำอุปสรรค มีความหมายว่า รอบ, เวียน, ทั่วไป, เต็มไปหมด, รวมหมด

บรรหาร

อ่านว่า บัน-หาน

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2542 บอกว่า เป็นคำที่ใช้ในบทร้อยกรอง แผลงมาจาก “บริหาร” มีความหมายว่า เฉลย, กล่าวแก้, ตรัสสั่ง

กรรม

อ่านว่า กำ

“กรรม” บาลีเป็น “กมฺม” (กำ-มะ) สันสกฤตเป็น “กรฺม” (กระ-มะ, ก ควบ ร กลืนเสียง ระ ลงคอ) ไทยเขียนอิงสันสกฤตเป็น “กรรม”

อภิสิทธิ์

อ่านว่า อะ-พิ-สิด
บาลีเป็น “อภิสิทฺธิ” อ่านว่า อะ-พิ-สิด-ทิ
ประกอบด้วย อภิ + สิทฺธิ

“อภิ” เป็นคำอุปสรรค มีความหมายว่า เฉพาะ, ข้างหน้า, ยิ่ง

“สิทฺธิ” (สิด-ทิ) บาลี-สันสกฤตรูปเหมือนกัน แปลว่า การกระทำสำเร็จ, ความสำเร็จ, ความรุ่งเรือง

อนาธิปไตย
(บาลีไทย)

อ่านว่า อะ-นา-ทิ-ปะ-ไต หรือ อะ-นา-ทิบ-ปะ-ไต ก็ได้

ตามรูป ประสมขึ้นจาก อน + อธิปไตย

ตามหลัก ประสมขึ้นจาก น + อธิปไตย
(ไทย : อธิปไตย บาลี : อาธิปเตยฺย)

นฤพาน-หฤโหด

อ่านว่า นะ-รึ-พาน / หะ-รึ-โหด
ถามว่า “นฤ” “หฤ” มาจากไหน ?

“นฤพาน” บาลีเป็น “นิพฺพาน”
พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2542 บอกไว้ว่า
“นฤ-๒ : ไม่มี, ออก, มักใช้นําหน้าศัพท์อื่น เช่น นฤมล ว่า ไม่มีมลทิน, นฤโฆษ ว่า ดังออก. (คํานี้เขียนแผลงมาจาก นิ ในบาลี ซึ่งสันสกฤต เป็น นิสฺ)”

สลากภัต

ภาษาไทยอ่านว่า สะ-หฺลาก-กะ-พัด
บาลีเป็น “สลากภตฺต” อ่านว่า สะ-ลา-กะ-พัด-ตะ
ประกอบด้วย สลากา + ภตฺต = สลากภตฺต
(ในภาษาไทย “สลากา” ใช้เป็น “สลาก”)