บาลีวันละคำ

รัฐบาล

อ่านว่า รัด-ถะ-บาน
บาลีเป็น “รฏฺฐปาล” อ่านว่า รัด-ถะ-ปา-ละ

“รฏฺฐปาล” ประกอบด้วย รฏฺฐ + ปาล

“รฏฺฐ” แปลตามศัพท์ว่า “ดินแดนเป็นที่เป็นไปแห่งชาวเมือง” หรือ “ดินแดนเป็นเหตุให้พระราชาทั้งหลายทำลายป้อมค่ายกัน” (ในการเข้ายื้อแย่งเพื่อยึดครองดินแดนของอีกฝ่ายหนึ่ง) ความหมายที่เข้าใจกันก็คือ ดินแดน, อาณาจักร, ประเทศ, แผ่นดิน, บ้านเมือง

นายก

บาลีอ่านว่า นา-ยะ-กะ
ภาษาไทยอ่านว่า นา-ยก

“นายก” รากศัพท์มาจาก นี (ธาตุ = นำไป) + ณฺวุ (ปัจจัย = ผู้-)
กระบวนการทางไวยากรณ์คือ –
(1) แปลง อี (ที่ นี) เป็น เอ แปลง เอ เป็น อาย (อา-ยะ)
(2) แปลง ณฺวุ เป็น อก (อะ-กะ)
: นี > เน > นาย + ณฺวุ > อก : นาย + อก = นายก แปลตามศัพท์ว่า “ผู้นำ”

อภิชาตบุตร อ่านว่า อ

มูล

ภาษาไทยอ่านว่า มูน
ถ้ามีคำอื่นมาสมาสท้ายอ่านว่า มูน-ละ แต่บางคำก็คงอ่านว่า มูน-
บาลีเป็น “มูล” อ่านว่า มู-ละ

ภาษา

บาลีเป็น “ภาสา” (ส เสือ) อ่านว่า พา-สา
สันสกฤตเป็น “ภาษา” (ษ ฤๅษี) เราเขียนตามสันสกฤต

“ภาสา” รากศัพท์มาจาก ภาส ธาตุ หรือ ภา ธาตุ + ส ปัจจัย แปลตามศัพท์ว่า “การพูด” “วาจาอันคนพูด” (เล็งเฉพาะเสียงที่เปล่งออก) ความหมายที่เข้าใจกันคือ คำพูด, ถ้อยคำ, วาจา

ปัจเจก

คำเดียวอ่านว่า ปัด-เจก
มีคำอื่นสมาสต่อท้าย อ่านว่า ปัด-เจ-กะ- หรือ ปัด-เจก-กะ-

“ปัจเจก” บาลีเป็น “ปจฺเจก” อ่านว่า ปัด-เจ-กะ รากศัพท์มาจาก ปฏิ + เอก
“ปฏิ” (ปะ-ติ) เป็นคำอุปสรรค แปลว่า เฉพาะ, ตอบ, ทวน, กลับ (ในคำนี้แปลว่า “เฉพาะ”)
“เอก” (เอ-กะ) แปลว่า หนึ่ง (จำนวน ๑), โดยตนเอง, หนึ่งเท่านั้น, คนเดียว, โดดเดี่ยว, ผู้เดียว
กระบวนการทางไวยากรณ์คือ “ปฏิ” เมื่อสนธิ (ต่อกัน ประสมกัน รวมกัน) กับ “เอก” ให้แปลงรูปเป็น “ปจฺจ” (ปัด-จะ) : ปฏิ > ปจฺจ + เอก = ปจฺเจก แปลความว่า เฉพาะตัว, หนึ่งเดียว, ไม่เกี่ยวกับใครอื่น

สวัสดิภาพ

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2542 บอกว่า
“สวัสดิภาพ : ความปลอดภัย เช่น ขอให้เดินทางโดยสวัสดิภาพ ตำรวจออกตรวจท้องที่ในเวลากลางคืนเพื่อสวัสดิภาพของประชาชน”

ภาษาไทยอ่านว่า วิด-ถาน
บาลีเป็น “วิตฺถาร” (มีจุดใต้ ตฺ) อ่านว่า วิด-ถา-ระ สันสกฤตเป็น “วิสฺตาร”
ไทยเอามาใช้เขียนตามบาลีเป็น “วิตถาร” และเขียนอิงสันสกฤตเป็น “พิสดาร” (พิด-สะ-ดาน)

“วิตฺถาร” แปลตามศัพท์ว่า “อาการที่แผ่ขยายไป” ใช้ในความหมาย 2 อย่าง

ไทยทาน-ไทยธรรม

อ่านว่า ไท-ยะ-ทาน / ไท-ยะ-ทำ

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2542 เก็บไว้ทั้งสองคำ ดังนี้

– “ไทยทาน : ของสําหรับทําทาน. (ป. เทยฺยทาน)”
– “ไทยธรรม : ของทําบุญต่าง ๆ, ของถวายพระ. (ป. เทยฺยธมฺม)”

คำในวงเล็บ คือ พจน.42 บอกว่า ไทยทาน ตรงกับบาลีว่า “เทยฺยทาน” ไทยธรรม ตรงกับบาลีว่า “เทยฺยธมฺม”

บวรพระพุทธศาสนา
(คำผิด)

คำที่ถูกต้องคือ “พระบวรพุทธศาสนา”
อ่านว่า พฺระ-บอ-วอ-ระ-พุด-ทะ-สาด-สะ-หฺนา
ประกอบด้วยคำว่า พระ + บวร + พุทธศาสนา

คำว่า “พระ” มีผู้ให้ความเห็นว่าน่าจะมาจาก “วร” (วะ-ระ) ในบาลีสันสกฤต แปลว่า “ผู้ประเสริฐ” แปลง ว เป็น พ ออกเสียงว่า พะ-ระ แล้วกลายเสียงเป็น พฺระ (ร กล้ำ)
พจน.42 บอกความหมายของ “พระ” ไว้หลายอย่าง ในที่นี้ใช้ประกอบหน้าคำอื่นเพื่อแสดงความยกย่อง เช่น

– ไตรปิฎก เป็น พระไตรปิฎก
– วิหาร เป็น พระวิหาร
– อุโบสถ เป็น พระอุโบสถ
– พุทธศาสนา เป็น พระพุทธศาสนา

“บวร” บาลีเป็น “ปวร” (ปะ-วะ-ระ) แปลว่า ประสริฐ, เลิศ, สูงสุด, ประสริฐสุด, เด่นหรือมีชื่อเสียงพิเศษ

“พุทธศาสนา” บาลีเป็น “พุทฺธสาสน” (พุด-ทะ-สา-สะ-นะ) แปลว่า คำสั่งสอนของพระพุทธเจ้า

(พจน.42 ไม่ได้เก็บคำว่า “พุทธศาสนา” ไว้)

พจนานุกรมพุทธศาสน์ ฉบับประมวลศัพท์ ของท่าน ป.อ.ปยุตฺโต ไขความไว้ดังนี้ –
“พุทธศาสนา : คำสั่งสอนของพระพุทธเจ้า, อย่างกว้างในบัดนี้ หมายถึง ความเชื่อถือ การประพฤติปฏิบัติและกิจการทั้งหมดของหมู่ชนผู้กล่าวว่าตนนับถือพระพุทธศาสนา”

คำว่า “พระบวรพุทธศาสนา” มีความหมายว่า “พระพุทธศาสนาที่ประเสริฐ”

คำนี้ไม่มีปัญหาในแง่ความหมาย แต่มีปัญหาในการนำถ้อยคำมาพูดหรือเขียน เพราะปัจจุบันนี้มักพูดผิด เขียนผิด เป็น “บวรพระพุทธศาสนา” อันเกิดจากความไม่รู้ไม่เข้าใจ และไม่ใส่ใจถึงหลักเกณฑ์การเรียงลำดับคำ

สาเหตุน่าจะเกิดจาก –

1 “พระบวรพุทธศาสนา” อ่านว่า พฺระ-บอ-วอ-ระ-พุด-ทะ-สาด-สะ-หฺนา ซึ่งเป็นคำอ่านที่ถูกต้อง
2 คนฟังจับคำว่า “บอ-วอ-ระ-พุด” มาเป็นหลัก (เริ่มทิ้งคำว่า “พระ” ข้างหน้า)
3 เข้าใจไปว่า “บอ-วอ-ระ-พุด” คือ “บอ-วอน-ระ-พุด” (นึกว่า “บวร” ในที่นี้อ่านว่า “บอ-วอน”)
4 เสียง “ระ-พุด” ใกล้กับ “พระ-พุด” จึงเชื่อสนิทว่า “ระ-พุด” คือ “พระ-พุด”
5 “พระบวรพุทธศาสนา” จึงกลายเป็น “บวรพระพุทธศาสนา”

วิธีสังเกตหลักเกณฑ์ง่ายๆ มีดังนี้ –

1 คำหลักในคำนี้คือ “พุทธศาสนา”
2 คำว่า “พระ” ที่อยู่ข้างหน้าใช้ประกอบเพื่อแสดงความยกย่อง = “พระพุทธศาสนา”
3 คำว่า “บวร” (ประเสริฐ) ขยายคำหลัก คือ “พุทธศาสนา” = “พุทธศาสนาที่ประเสริฐ” ไม่ใช่ขยาย “พระ” = “พระที่ประเสริฐ”
4 เพราะฉะนั้น “บวร” จึงต้องอยู่ติดกับ “พุทธศาสนา” = “บวรพุทธศาสนา” ไม่ใช่ไปอยู่หน้า “พระ” = “บวรพระ”

: ถ้าจะพูดหรือเขียนคำนี้ นึกถึงคำว่า “พระบรมมหาราชวัง” ไว้ก็ได้
(“บวร” กับ “บรม” มีฐานะเป็นคำขยายเหมือนกัน)

“พระบรมมหาราชวัง” มี, “บรมพระมหาราชวัง” ไม่มี ฉันใด
“พระบวรพุทธศาสนา” มี, “บวรพระพุทธศาสนา” ไม่มี ก็ฉันนั้น

—————
(คำนี้ลัดคิวอันเนื่องมาจากโพสต์ของท่านอาจารย์ Up jaya)