บาลีวันละคำ

ญาติสาโลหิต

อ่านแบบไทยว่า ยาด-สา-โล-หิด
อ่านแบบบาลีว่า ยา-ติ-สา-โล-หิ-ตะ

ในภาษาบาลี คำนี้จะเขียนแยกกันเป็น ๒ คำ คือ “ญาติ” (ยา-ติ) คำหนึ่ง และ “สาโลหิต” อีกคำหนึ่ง
แต่เพราะ “ญาติ” เป็นอิตถีลิงค์ “สาโลหิต” จึงต้องเป็น “สาโลหิตา”
คำเต็มๆ คือ “ญาติ / สาโลหิตา” (ยา-ติ สา-โล-หิ-ตา) แปลตามศัพท์ว่า “ญาติผู้เกี่ยวข้องทางเลือด” (ดูความหมายที่คำว่า “ญาติ” ด้วย)

ญาติ

อ่านว่า ยา-ติ ภาษาไทยเขียนเหมือนกัน อ่านว่า ยาด

“ญาติ” แปลตามศัพท์ว่า “ผู้อันเขารู้กันว่าเป็นใคร”
ความหมายในภาษาไทยคือ “คนในวงศ์วานที่ยังนับรู้กันได้ทางเชื้อสายฝ่ายพ่อหรือฝ่ายแม่”

ในทางวินัยของสงฆ์ ท่านให้นับญาติ 7 ชั้น คือ นับทางมารดาก็ดี ทางบิดาก็ดี ชั้นตนเองเป็น 1 ข้างบน 3 คือ 1 ชั้นพ่อแม่ 2 ชั้นปู่ย่าตายาย 3 ชั้นทวด, ข้างล่าง 3 คือ 1 ชั้นลูก 2 ชั้นหลาน 3 ชั้นเหลน รวมเป็น 7 ชั้น เรียกว่า 7 ชั่วคน หรือ 7 ชั่วโคตร ดังคำที่พูดกันว่า “ใครทำผิดร้ายแรงให้เอาไปตัดหัว 7 ชั่วโคตร” ก็หมายถึงญาติ 7 ชั่วคนนี้
ที่นับเพียงแค่ 7 ชั่วคน ก็เพราะคนเราจะมีชีวิตอยู่ได้เห็นกันก็มักเพียง 7 ชั่วคนเท่านี้

ขตฺติย – กษัตริย์

“ขตฺติย” มีรากศัพท์มาจาก เขตฺต (เขด-ตะ = นา) + อิย (อิ-ยะ = ผู้เป็นใหญ่) = ขตฺติย สันสกฤตเป็น “กฺษตฺริย” เราเขียนตามรูปสันสกฤตเป็น “กษัตริย์” (กะ-สัด) แปลว่า “ผู้เป็นใหญ่แห่งนา”

คำนี้มีปฐมเหตุจากการตั้งชุมชนของมนุษย์แต่ดึกดำบรรพ์ ที่ต้องอาศัยพื้นที่เพื่อการเพาะปลูก เมื่อถูกมนุษย์พวกอื่นรบกวน ต้องมีคนที่คอยป้องกันเพื่อให้ชุมชนเพาะปลูกได้อย่างปลอดภัย

ทรพี

ในภาษาไทย อ่านว่า ทอ-ระ-พี มีความหมาย 2 อย่าง คือ
1 เครื่องตักข้าวและแกงมีรูปร่างคล้ายช้อน แต่ใหญ่กว่า – ความหมายนี้ตรงกับคำบาลีว่า “ทพฺพิ” (ทับ-พิ) เราใช้ว่า “ทัพพี” = ทพฺพิ เราใช้เป็น ทัพพี และ ทรพี
2 เนรคุณถึงประทุษร้ายพ่อแม่ – ความหมายนี้ตรงกับสันสกฤตว่า “ทุรฺพฺพี” บาลีว่า ทุพฺภี (ทุบ-พี) รากเดิมของคำมีความหมายว่า หลอกลวง, ทำให้เจ็บ, พยายามประทุษร้าย, ไว้ใจไม่ได้, มีเล่ห์กระเท่ห์, ทรยศ, คดโกง, หน้าไหว้หลังหลอก หรือพูดกับทำไม่ตรงกัน

จนฺท – จนฺทน

“จนฺท” อ่านว่า จัน-ทะ เราเอามาเขียนอิงสันสกฤตเป็น “จันทร์” (การันต์ที่ ร เท่ากับการันต์ ท ไปด้วย) อ่านว่า จัน หมายถึงดวงจันทร์, ดวงเดือน
“จนฺท” = เดือน แปลตามศัพท์ว่า “ผู้ยังสัตว์โลกให้พอใจ” “ผู้ยังความพอใจให้เกิด” (คือเมื่อเห็นดวงจันทร์ ผู้คนก็ชื่นใจ พอใจ) “ผู้รุ่งเรืองด้วยสิริ” (คือมีแสงสว่างผ่องใส)

ทวาร

เขียนแบบไทย อ่านว่า ทะ-วาน
เขียนแบบบาลี “ทฺวาร” (มีจุดใต้ ท) อ่านว่า ทวา-ระ (ท ว ควบ ออกเสียงเหมือน ทัว-อา)

คำแปล “ทฺวาร” ที่เราทราบกันดีคือ “ประตู”
“ทฺวาร” คำหลักคือ ทฺวิ = ทฺวา = สอง แปลตามศัพท์ว่า –
1 “ช่องเป็นที่คนสองคนเข้าออก” = เข้าคน ออกคน
2 “ช่องที่เป็นไปแห่งบานสองบาน” = เล็งถึงลักษณะประตูที่มีสองบาน
3 “ช่องที่มีกิจสองอย่าง คือเข้าและออก”
4 “ช่องเป็นเครื่องระวังรักษา” = ใช้เป็นที่ตรวจตราเมื่อเข้าออก (เฉพาะคำแปลนี้คำหลักคือ ทฺวร (ธาตุ) = ระวังรักษา)

เฉโก

“เฉโก” คำตั้ง (คำเดิมก่อนแจกวิภัตติ) คือ “เฉก” (เฉ-กะ) เป็นคำคุณศัพท์ แปลตามศัพท์ว่า “ผู้ตัด” = ตัดความขัดข้องให้ลุล่วงไปได้ มีความหมายว่า ฉลาด, เฉียบแหลม, สุขุม, สันทัด, มีฝีมือ, มีประสบการณ์, มีทักษะ

“เฉก” แจกวิภัตติปุงลิงค์เอกพจน์เป็น “เฉโก” พบในคัมภีร์มากกว่ารูปอื่น น่าจะเป็นเหตุให้เป็นคำพูดติดปาก ในภาษาไทยจึงใช้เป็น “เฉโก” แต่ความหมายเคลื่อนที่ไป กลายเป็นว่า ฉลาดแกมโกง, ไม่ตรงไปตรงมา

อุณหภูมิ
(บาลีไทย)

“อุณหภูมิ” เป็นคำบาลีที่ไทยเราคิดขึ้นใช้ในความหมายว่า “ระดับความสูงต่ำของความร้อน” เมื่อพูดถึงสภาพดินฟ้าอากาศ หรือพูดถึงความร้อนที่ใช้ในการบางอย่าง
“อุณหภูมิ” ประกอบด้วยคำว่า อุณฺห + ภูมิ = อุณหภูมิ
“อุณฺห” บาลีอ่านว่า อุน-หะ (บางทีเสียงอาจเกลื่อนกลืนเป็น อุน-หฺนะ) แปลว่า ร้อน, ความร้อน
“ภูมิ” บาลีอ่านว่า พู-มิ มีความหมายหลายอย่าง กล่าวคือ พื้นดิน, ดิน, แผ่นดิน, สถานที่, ถิ่น, แคว้น, แถบ, ภฺมิภาค, พื้น, พื้นราบ, ขั้นตอน, ระดับ, สถานะของความรู้สึกตัว
ในที่นี้ความหมายที่ตรงกับความต้องการในภาษาไทยคือ “ระดับ”
“อุณฺหภูมิ” ภาษาไทยอ่านว่า อุน-หะ-พูม แปลตามศัพท์ว่า “ระดับของความร้อน”

ทุกข์

เขียนแบบไทย อ่านว่า ทุก
เขียนแบบบาลี “ทุกฺข” อ่านว่า ทุก-ขะ

“ทุกฺข – ทุกข์” แปลตามศัพท์ว่า –

1-“สภาวะที่ทำได้ยากที่จะอดทน” คือยากที่จะทนได้ = ทนนะทนได้ แต่ยากหน่อย หรือยากมาก

2-“ความสุขที่น่ารังเกียจ” เป็นการมองโลกในแง่ดี คือความทนได้ยากที่เกิดขึ้นนั้นมองว่า-ก็เป็นความสุขแบบหนึ่ง แต่เป็นความสุขที่น่าเกลียด หรือน่ารังเกียจ

3-“สภาวะที่ขุดจิตเป็นสองอย่าง” คือจิตปกติเป็นอย่างหนึ่งอยู่แล้ว พอมีทุกข์มากระทบ ก็กระเทือนกลายเป็นอีกอย่างหนึ่ง ทำนองเดียวกับสำนวนที่ว่า “หัวใจแตกสลาย”

4-“สภาวะที่ทำให้เป็นทุกข์” คำแปลสำนวนนี้ในภาษาบาลีมีความหมาย แต่ในภาษาไทย เท่ากับพูดว่า มืดคือค่ำ และ ค่ำคือมืด คือเป็นเพียงบอกให้รู้ว่า สิ่งนั้นเรียกว่า “ทุกข์” หรือเล่นสำนวนว่า “ทุกข์ก็คือทุกข์”

สัปดาห์

“สัปดาห์” รูปคำสันสกฤตเป็น “สปฺตาห” (สับ-ตา-หะ) บาลีเป็น “สตฺตาห” (สัด-ตา-หะ)

“สตฺตาห” มาจาก สตฺต (= จำนวนเจ็ด) + อห (อะ-หะ = วัน, กลางวัน) = สตฺตาห แปลตามศัพท์ว่า “เจ็ดวัน” หมายถึงรอบ ๗ วัน เริ่มตั้งแต่วันอาทิตย์ถึงวันเสาร์ หรือระยะเวลา ๗ วัน

เมื่อพูดว่า “วัน” เราคุ้นกับคำว่า “ทิวา” มากที่สุด แต่คำบาลีที่แปลว่า “วัน” ยังมีอีก เช่น ทิน, ทิวส, วาร, วาสร และ อห

บาลี “สตฺต” สันสกฤตเป็น “สปฺต” เราเขียนอิงสันสกฤตเป็น สัปด
สัปด + อห = “สัปดาห” ไม่ออกเสียง หะ จึงใส่การันต์ที่ ห เขียนเป็น “สัปดาห์”