บาลีวันละคำ

พิศวาส

เป็นคำที่คุ้นกันดี จนไม่มีใครสงสัยว่าไปยังไงมายังไง
แต่บอกแล้วอาจจะนึกไม่ถึง

“พิศวาส” ภาษาบาลีเป็น “วิสฺสาส” (วิด-สา-สะ) เราเอามาใช้ในภาษาไทยว่า “วิสาสะ” เป็นที่คุ้นกันดีเช่นกัน มีความหมายว่า ความคุ้นเคย, ความสนิทสนม, การถือว่าเป็นกันเอง, พูดจาปราศรัยอย่างคุ้นเคยกัน

อาจินต์
(คำที่เขียนผิดความหมาย)

ตามรูปศัพท์ “อาจินต์” ประกอบด้วย อา + จินต์
“อา” เป็นคำอุปสรรค มีความหมายว่า ทั่ว ยิ่ง และใช้กลับความ เช่น “คม” (คะ-มะ”) แปลว่า “ไป” “อาคม” (อา-คม) แปลว่า “มา”
“จินต์” แปลว่า “คิด”
“อาจินต์” จึงแปลว่า คิดทั่วๆ ไป, คิดยิ่งๆ ขึ้น และ “ไม่มีความคิด”

เมื่อจะหมายถึงเรื่องหรือสิ่งที่ทำเป็นปรกติ, ทำจนติดเป็นนิสัย, ทำเสมอ ๆ เนือง ๆ มักจะมีผู้ใช้คำว่า “ทำเป็นอาจินต์” ซึ่งเป็นคำที่เขียนผิด เพราะมีความหมายไม่ตรงกับที่ต้องการพูด

อาศิรวาท

(คำไทยที่มาจากบาลีสันสกฤต)

คำนี้พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2542 เก็บไว้หลายรูป คือ อาศิรพจน์, อาศิรพาท, อาศิรวจนะ, อาเศียรพจน์, อาเศียรพาท, อาเศียรวจนะ, อาเศียรวาท

มูรธาภิเษก
(คำไทยที่มาจากบาลีสันสกฤต)

อ่านว่า มู-ระ-ทา-พิ-เสก เขียนเป็น “มุรธาภิเษก” ก็มี

คำนี้เขียนแบบบาลีเป็น “มุทฺธาภิเสก” (มุด-ทา-พิ-เส-กะ) ประกอบด้วยคำว่า มุทฺธา (หรือ มุทฺธ) + อภิเสก
“มุทฺธา” แปลว่า ศีรษะ, หัว, ยอด, จุดสูงสุด
“อภิเสก” แปลว่า การรดน้ำ, การประพรม, การเจิม, การทำพิธีสถาปนา
“มูรธาภิเษก” พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2542 บอกความหมายว่า “นํ้ารดพระเศียรในงานราชาภิเษกหรือพระราชพิธีอื่น ๆ”

สัตบุรุษ

คำนี้ตรงกับบาลีว่า “สปฺปุริส” (สับ-ปุ-ริ-สะ)
มีรากศัพท์มาจาก “สนฺโต ปุริโส = สปฺปุริโส”

“สนฺต” แปลว่า เงียบ, ราบรื่น, สงบ, บริสุทธิ์
“ปุริส” หมายถึงคน (รวมทั้งชายและหญิง)

“สปฺปุริส” จึงแปลว่า “คนสงบ” หรือ “ผู้บริสุทธิ์”

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 ให้ความหมายไว้ว่า
“คนที่เป็นสัมมาทิฐิ, คนดีน่านับถือ มีคุณธรรม ประพฤติอยู่ในศีลในธรรม”

ฝรั่งแปล “สปฺปุริส” ว่า a good, worthy man

“สปฺปุริส” สันสกฤตเป็น “สตฺปุรุษ” ภาษาไทยเขียนอิงสันสกฤตว่า “สัตบุรุษ” และ พจน.กำหนดให้อ่านว่า สัด-บุ-หฺรุด
แต่มักอ่านกันตามสะดวกว่า สัด-ตะ-บุ-หฺรุด
บางทีก็เลยเขียนตามเสียงอ่านเป็น “สัตตบุรุษ” จึงทำให้เห็นเป็นคำว่า “สัตต” ที่แปลได้ว่า “เจ็ด”
ยิ่งมีธรรมะชุดหนึ่งเรียกว่า “สัปปุริสธรรม” แปลว่า “ธรรมของสัตบุรุษ” มี 7 ข้อ เลยเข้าทางกันพอดี

สตฺต

อ่านว่า สัด-ตะ

คำว่า “สตฺต” แปลได้ 2 อย่างคือ (1) จำนวนเจ็ด (2) แปลทับศัพท์ใช้ในภาษาไทยว่า “สัตว์” ซึ่งเป็นการสะกดตามนัยสันสกฤตที่เขียน “สตฺตฺว”

“สตฺต” ตามความหมายที่ (2) แปลตามศัพท์ว่า “ผู้ติดข้องหมกมุ่น” “ยังผู้อื่นให้ติดข้อง” “ผู้ประกอบด้วยลักษณะของผู้ติดข้อง”

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2542 ให้ความหมายคำว่า “สัตว์” ว่า –

“สิ่งมีชีวิตซึ่งแตกต่างไปจากพรรณไม้ ส่วนมากมีความรู้สึกและเคลื่อนไหวย้ายที่ไปได้เอง, ความหมายที่ใช้กันเป็นสามัญหมายถึง สัตว์ที่ไม่ใช่คน, เดรัจฉาน”

โพธิสมภาร

ใช้ในภาษาไทย อ่านว่า โพ-ทิ-สม-พาน

ในบทขัดโมรปริตร มีคำขึ้นต้นว่า “ปูเรนตัมโพธิสัมภาเร พระโพธิสัตว์บำเพ็ญโพธิสมภาร…”

ในภาษาไทย มีคำที่พูดกันว่า “…พึ่งพระบรมโพธิสมภาร”

“โพธิสมภาร” คืออะไร ?

“โพธิสมภาร” ภาษาบาลีเขียน “โพธิสมฺภาร” (โพ-ทิ-สำ-พา-ระ)ประกอบด้วยคำว่า โพธิ + สมฺภาร

“โพธิ” (รูปเต็ม – สมฺโพธิ) แปลว่า ความรู้, ปัญญา, การตรัสรู้, ความเป็นพระพุทธเจ้า

“สมฺภาร” (สํ + ภาร) แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งที่นำไปด้วยกัน” = การนำมารวมกัน, การสะสม, การตระเตรียม, การผลิต, วัตถุ, ปัจจัย, ส่วนประกอบ, องค์ประกอบ, การเกื้อกูล, การเลี้ยงดู

“โพธิสมฺภาร” มีความหมายรวบยอดว่า “การบำเพ็ญคุณงามความดีเพื่อตรัสรู้เป็นพระพุทธเจ้า”

นิพฺพาน

อ่านว่า นิบ-พา-นะ
ภาษาไทยใช้รูปเดียวกัน อ่านว่า นิบ-พาน

(๑) “นิพฺพาน” ในแง่ภาษา

1- “สภาวธรรมที่ออกพ้นจากเครื่องร้อยรัด”
2- “สภาวธรรมเป็นเหตุดับไปแห่งไฟราคะเป็นต้น”
3- “สภาวธรรมเป็นที่ไม่มีตัณหา”
4- “สภาวธรรมที่เมื่อบุคคลได้บรรลุแล้วย่อมไม่มีตัณหา”

(๒) “นิพฺพาน” ในแง่ความหมาย

1- การดับของไฟหรือความร้อน
2- อนามัย, ความรู้สึกว่าร่างกายมีความผาสุกสวัสดี
3- การดับไฟทางใจ 3 กอง
4- ความรู้สึกมีสุขภาพในด้านดี, ความมั่นคง, ความถูกปลดปล่อยเป็นอิสระ, ชัยชนะและความสงบ, ความพ้นจากอบายมุข, ความสุขสำราญ

(๓) “นิพฺพาน” ในแง่ความเข้าใจ

1- นิพพานไม่ใช่สถานที่ ซึ่งมีอยู่แล้ว ณ เวลานี้ แล้วก็พยายามจะไปกันให้ถึง แต่นิพพานเป็นสภาวะหรือคุณภาพของจิตใจ
2- นิพพานเป็นสัจธรรม ไม่ขึ้นกับความเชื่อหรือความเข้าใจของใคร ไม่ว่าใครจะเชื่ออย่างไรหรือไม่เชื่ออย่างไร นิพพานก็เป็นจริงอย่างที่นิพพานเป็น
3- นิพพานเข้าใจได้ด้วยการสัมผัสของจริง ไม่ใช่ด้วยการอ่านหรือฟังคำบรรยาย เหมือนรสอาหาร ต่อให้พรรณนาหยดย้อยก็รู้ไม่ได้ แต่เมื่อได้ลิ้มรส แม้ไม่ต้องพรรณนาก็รู้ได้เอง
4- ผู้บรรลุนิพพานไม่ต้องออกไปอยู่นอกสังคมหรือนอกโลก พระพุทธเจ้าและพระอรหันต์ทั้งหลายท่านก็ใช้ชีวิตอยู่ในสังคมได้ตามปกติ

นิพฺพานปจฺจโย โหตุ

อ่านว่า นิบ-พา-นะ-ปัด-จะ-โย / โห-ตุ

ประกอบด้วย นิพฺพาน + ปจฺจโย = นิพฺพานปจฺจโย คำหนึ่ง และ โหตุ อีกคำหนึ่ง

“นิพฺพานปจฺจโย โหตุ” แปลว่า “จงเป็นปัจจัยแก่พระนิพพาน” = ขอความดีที่ได้บำเพ็ญนี้จงเป็นเหตุสนับสนุนให้ได้บรรลุถึงพระนิพพาน

กลฺยาณ

อ่านว่า กัน-ลฺยา-นะ (ออกเสียง ละ นิดหนึ่ง)

“กลฺยาณ” แปลตามรากศัพท์ว่า “สิ่งที่ถึงความปราศจากโรค” (นึกเทียบ-ป่วย แล้วหายป่วย คืออะไร) “สิ่งที่ทำให้สำเร็จประโยชน์”

“กลฺยาณ – กัลยาณะ” จะมีความหมายอย่างไรขึ้นอยู่กับบริบท แต่เป็นไปในทางดีทั้งสิ้น เช่น –