บาลีวันละคำ

กปิ

อ่านว่า กะ-ปิ (เสียงเดียวกับ “กะปิ ที่ใช้ปรุงเครื่องแกงหรือตำน้ำพริก)

“กปิ” แปลตามรากศัพท์ว่า “สัตว์ที่เคลื่อนไหวเรื่อย” คือ ลิง
“กปิ” ใช้ในภาษาไทย (โดยมากใช้ในกาพย์กลอน) ว่า “กระบี่” เช่น “ขุนกระบี่” คือ หนุมาน

เสล

อ่านว่า เส-ละ

“เสล” ผันรูปมาจาก “สิลา” (ภาษาไทยนิยมตามรูปสันสกฤต คือ “ศิลา”) ซึ่งแปลว่า หิน
“สิลา-ศิลา” ที่ผันเป็น “เสล” (อิ เป็น เอ, อา เป็น อ) ใช้เป็นคำคุณศัพท์ของภูเขา
ภูเขามีหลายชนิด เช่นภูเขาดิน, ดินปนหิน และภูเขาหินล้วน “เสล” หมายถึงภูเขาหินล้วน

สาร

อ่านว่า สา-ระ
ในภาษาไทยใช้ทั้ง สาร (สาน) และ สาระ

“สาร” หมายถึงแก่น, ชั้นในที่สุดและส่วนที่แข็งที่สุดของสิ่งใดสิ่งหนึ่ง, แก่นหรือแกนของไม้, ส่วนสำคัญ, ส่วนที่ดีที่สุด, ใจความสำคัญของเรื่อง, เนื้อแท้, ประเสริฐยิ่ง, แข็งแรง, คุณค่า

กนฺตาร

อ่านว่า กัน-ตา-ระ

ในภาษาไทยใช้ว่า “กันดาร” (อ่านว่า กัน-ดาน) และเข้าใจความหมายกันว่า หมายถึงป่าดง, ทางลําบาก, อัตคัด, ฝืดเคือง, หายาก เช่น กันดารข้าว กันดารน้ำ, ลําบาก, แห้งแล้ง คํานี้มักใช้แก่เวลา ท้องที่ หรือถิ่นที่มีลักษณะเช่นนั้น เช่น คราวกันดาร ทางกันดาร ที่กันดาร

สาสน

อ่านว่า สา-สะ-นะ

“สาสน” มีรากศัพท์มาจาก “สาส” ธาตุ ในความหมายว่า “สั่งสอน” และ “สสฺ” ธาตุ ในความหมายว่า “เบียดเบียน”
แปลตามศัพท์ว่า (1) “คำอันท่านสั่งสอน” (2) “คำเป็นเครื่องสั่งสอนชาวโลกพร้อมทั้งเทวโลก” (3) “คำสั่งสอนที่เบียดเบียนกิเลส”

อนตฺตา

เขียนแบบไทยว่า “อนัตตา” อ่านว่า อะ-นัด-ตา

“อนตฺตา” มาจาก น + อตฺตา = อนตฺตา

“อตฺตา” แปลตามศัพท์ว่า “ผู้ทำให้ชีวิตดำเนินต่อเนื่องไปได้” “ผู้เป็นที่ตั้งแห่งความถือตัวว่าเป็นเรา” แปลตามที่เข้าใจกันคือ “ตัวตน” (self, soul)

น > อน + อตฺตา = อนตฺตา > อนัตตา จึงแปลว่า “ไม่ใช่ตน” หรือ “ไม่มีตน” (not-self or soulless)

“อนัตตา” เป็นข้อหนึ่งในกฎ “ธรรมนิยาม” หรือ “ไตรลักษณ์” กฎประจำโลก 3 อย่าง คือ –

อารกฺขา

อ่านว่า อา-รัก-ขา

“อารกฺขา” ประกอบด้วย อา + รกฺข (ธาตุ) มีความหมายว่า รักษา, คุ้มครอง, ป้องกัน, ดูแล, พิทักษ์, ปกป้อง, เอาใจใส่, ระมัดระวัง, สงวนไว้, เยียวยา, ให้ที่พึ่ง, ช่วยให้รอด, ควบคุม, เก็บความลับ, เอาไปเก็บไว้, ระวังมิให้…

อ-

ไม่ได้แปลว่า “ไม่” เสมอไป

“อ-” อ่านว่า “อะ”

มักมีผู้เข้าใจว่า คำว่า “อ” ในภาษาบาลีแปลว่า “ไม่” เช่น

– “มตะ” แปลว่า “ตาย” ถ้าเป็น “อมตะ” ก็แปลว่า “ไม่ตาย”
– “กตัญญู” แปลว่า “รู้คุณ” ถ้าเป็น “อกตัญญู” ก็แปลว่า “ไม่รู้คุณ”

วิวาท

อ่านว่า วิ-วา-ทะ

ประกอบด้วย วิ (= ต่าง) + วาท (= คำพูด การพูด, ลัทธิ, ความเห็น)

“วิวาท” แปลตามศัพท์ว่า “การพูดที่ทำให้แย้งกัน” หรือ “ภาวะเป็นเหตุพูดแย้งกัน” = พูดต่างกัน, กล่าวต่าง คือว่าไปคนละทาง ไม่ลงกันได้

แปลตามความว่า การทะเลาะ, การโต้แย้งกัน, การกล่าวเกี่ยงแย่งกัน, ทุ่มเถียงกัน, โต้เถียงกัน, เป็นปากเป็นเสียงกัน

สนฺตติ

อ่านว่า สัน-ตะ-ติ
ภาษาไทยใช้ว่า “สันตติ” อ่านเหมือนกัน

“สนฺตติ” ประกอบด้วย สํ + ตา หรือ ตนฺ + ติ

แปลตามศัพท์ว่า “เชื้อสายที่สืบต่อด้วยดี” หรือ “เชื้อสายที่ขยายออกไปโดยชอบ”