บาลีวันละคำ

ปกติ

อ่านว่า ปะ-กะ-ติ
ภาษาไทยใช้ว่า “ปกติ” (ปะ-กะ-ติ หรือ ปก-กะ-ติ) และ “ปรกติ” (ปฺรก-กะ-ติ)

ความหมายที่เข้าใจกันทั่วไปคือ ธรรมดา, เป็นไปตามเคย, อย่างเคย, ไม่แปลกไปจากธรรมดา, คงที่, ดั้งเดิม, ตัวจริง, แท้จริง

“ปกติ” ประกอบด้วย ป (คำอุปสรรค = ทั่ว, ข้างหน้า, ก่อน, ออก) + กรฺ (ธาตุ = ทำ) + ติ (ปัจจัย) = ปกติ

ราชา – ราชินี

เป็นคำบาลีที่อ่านง่าย ไม่ต้องแปล คนไทยก็เข้าใจกันเป็นอย่างดี
เราทราบกันว่า “ราชา” คือ พระเจ้าแผ่นดิน, พระมหากษัตริย์
แต่ถ้าถามว่า คำว่า “ราชา” แปลว่าอะไร หลายคนอาจยังไม่ทราบ

ทานปติ

อ่านว่า ทา-นะ-ปะ-ติ
ประกอบด้วยคำว่า “ทาน” (= สิ่งที่ให้) + ปติ (= เจ้าของ) = ทานปติ

คำว่า “ปติ” มีความหมายหลายอย่าง เช่น ผัว, นาย, เจ้าของ, ผู้นำ, เป็นเจ้า, เป็นใหญ่, เป็นนาย, เป็นหัวหน้า (คำว่า “-บดี” ในภาษาไทย เช่น อธิบดี คณบดี อธิการบดี ก็มาจากคำว่า “-ปติ” นี้)

ทาน

อ่านว่า ทา-นะ
ภาษาไทยใช้รูปเดียวกับบาลี อ่านว่า “ทาน” (น เป็นตัวสะกด)
“ทาน” ประกอบด้วย ทา (ธาตุ, = ให้) + ยุ (ปัจจัย แปลง ยุ เป็น อน) = ทาน

ทีป

อ่านว่า ที-ปะ

1 ทีป ใช้ในภาษาไทยเป็น “ประทีป” แปลตามศัพท์ว่า “ผู้สว่าง” หมายถึงตะเกียง, เทียน, โคมไฟ

2 ทีป ใช้ในภาษาไทยเป็น “ทวีป” แปลตามศัพท์ว่า
– “พื้นที่ที่น้ำแยกออกเป็นสองทาง”
– “พื้นที่เป็นที่ไหลสองทางแห่งน้ำ”
– “พื้นที่ที่ปรากฏอยู่กลางน้ำ”

มชฺฌิมา ปฏิปทา

อ่านว่า มัด-ชิ-มา / ปะ-ติ-ปะ-ทา (มชฺฌิมา / ปฏิปทา เขียนแยกกัน)

“มชฺฌิมา” (รูปศัพท์เดิมว่า มชฺฌิม) แปลว่า “กลาง”
“ปฏิปทา” แปลตามศัพท์ว่า “เฉพาะทาง” หรือ “ทางเฉพาะ”

“มชฺฌิมา ปฏิปทา” ตามความหมายเดิมแท้หมายถึงอริยมรรคมีองค์แปด (มักเรียกลัดว่า “มรรคแปด”) ประกอบด้วย –

ปาก

อ่านว่า วิ-ปา-กะ
ใช้ในภาษาไทยว่า “วิบาก” (วิ-บาก)

“วิปาก-วิบาก” แปลตามรากศัพท์ว่า “สิ่งที่สุกแล้วอย่างไม่เหลือ” = ไม่มีส่วนที่ยังดิบเหลืออยู่
แปลเอาความหมายว่า ผล, การสำเร็จผล, ผลิตผล, ผลที่เกิดจากเหตุ หรือผลของกรรม

ทีฆายุก

อ่านว่า ที-คา-ยุ-กะ

ประกอบด้วยคำว่า ทีฆ (= ยาว) + อายุ (= เวลาที่ดำรงชีวิตอยู่) + ก (ปัจจัย = ผู้-, ผู้มี-) = ทีฆายุก แปลว่า “ผู้มีอายุยืนนาน”

“ทีฆายุก” เป็นคุณศัพท์
– ขยายคำนามที่เป็นเพศชาย เป็น “ทีฆายุโก”
– ขยายคำนามที่เป็นเพศหญิง เป็น “ทีฆายุกา”

อาตุร

อ่านว่า อา-ตุ-ระ
ในภาษาไทยใช้ว่า “อาดูร” (อา-ดูน)

ในภาษาบาลี “อาตุร” แปลตามรากศัพท์ว่า –

1 “ผู้ไปต่อเนื่อง” (คือไปหาหมอเป็นประจำ)
2 “ผู้ไปโดยเร็ว” (คือรีบไปหาหมอ)

ลามก

อ่านว่า ลา-มะ-กะ

“ลามก” แปลตามรากศัพท์ว่า

1- “ผู้อันเขาตำหนิ” ประกอบด้วย ลมฺ (ธาตุ = ตำหนิ) + ณฺวุ (ปัจจัย) แปลง ณฺวุ เป็น อก = ลมฺ + อก = ลามก

2- “ผู้ถือเอาภาวะที่เลว” ประกอบด้วย ลา (ธาตุ = ถือเอา) + มก (ปัจจัย) = ลามก