บาลีวันละคำ

มาน

อ่านว่า มา-นะ

แปลตามรากศัพท์ว่า “อาการที่ต้องการให้เขานับถือ” “อาการที่ถือตัว (ว่าดีกว่าเขาเป็นต้น)”

มานะ มี 3 แบบ คือ –

1 มานะ “เราเท่ากับเขา” = ถือตัวธรรมดา
2 อติมานะ “เราดีกว่าเขา” = ดูหมิ่นคนอื่น
3 โอมานะ “เราเลวกว่าเขา” = ดูถูกตัวเอง

วสฺสิกสาฏก

อ่านว่า วัด-สิ-กะ-สา-ตะ-กะ

“วสฺสิก” แปลว่า “สำหรับฤดูฝน”
“สาฏก” แปลว่า “ผ้า”

วสฺสิก + สาฏก = วสฺสิกสาฏก แปลว่า “ผ้าสำหรับฤดูฝน” หมายถึง “ผ้าที่ใช้ผลัดนุ่งอาบน้ำฝน” เรียกสั้นๆ ว่า “ผ้าอาบน้ำฝน” หรือ “ผ้าอาบ”

อริยปุคฺคล

อ่านว่า อะ-ริ-ยะ-ปุก-คะ-ละ
ใช้ในภาษาไทยว่า “อริยบุคคล” (อะ-ริ-ยะ-บุก-คน)
ประกอบด้วยคำว่า อริย (เจริญ, ประเสริฐ, ผู้ไกลจากข้าศึกคือกิเลส) + ปุคฺคล (บุคคล, คน) = อริยปุคฺคล

วาสนา

อ่านว่า วา-สะ-นา
ในภาษาไทยใช้เหมือนบาลี แต่อ่านว่า วาด-สะ-หนา

“วาสนา” แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งที่อยู่ในจิต” “สิ่งอันเขาบ่มเพาะมา”
ขยายความว่า กิริยาอาการหรือลักษณะการพูดจา ที่เป็นเอกลักษณ์พิเศษของบุคคล ซึ่งเกิดจากกิเลสบางอย่าง และได้สั่งสมอบรมมาเป็นเวลานานจนเคยชินติดเป็นพื้นนิสัยประจำตัว

ปฏิสนฺธิ

อ่านว่า ปะ-ติ-สัน-ทิ
ในภาษาไทยใช้ว่า “ปฏิสนธิ” (ปะ-ติ-สน-ทิ)
ประกอบด้วย ปฏิ (= เฉพาะ, ตอบ, ทวน, กลับ) + สนฺธิ (= การต่อ) = ปฏิสนฺธิ แปลตามศัพท์ว่า “ต่อเฉพาะ” “กลับไปต่อ” หมายถึงจิตขณะแรกที่มีการเกิดในภพภูมิใหม่
ความหมายที่เข้าใจกันคือ เริ่มมีชีวิตใหม่เกิดขึ้น

จุติ

อ่านว่า จุ-ติ
ใช้ในภาษาไทยเหมือนบาลี อ่านว่า จุ-ติ และ จุด-ติ

ศัพท์นี้ประกอบขึ้นจาก จวฺ (ธาตุ = เคลื่อน) + ติ (ปัจจัย) = จุติ
กระบวนการทางไวยากรณ์ คือ แปลง จวฺ เป็น จุ หรือแปลง อะ ที่ จ เป็น อุ (จ = จุ) ลบ วฺ ที่สุดธาตุ

มคฺคนายก

อ่านว่า มัก-คะ-นา-ยะ-กะ

ใช้ในภาษาไทยว่า “มรรคนายก” (มัก-คะ-นา-ยก)

ประกอบด้วยศัพท์ว่า มคฺค ( = ทาง) + นายก ( = ผู้นำ) = มคฺคนายก แปลตามตัวว่า “ผู้นําทาง”

มํสวิรติ

อ่านว่า มัง-สะ-วิ-ระ-ติ
คำนี้ประสมขึ้นจากศัพท์ว่า มํส (= เนื้อสัตว์) + วิรติ (= การงดเว้น)
เขียนในภาษาไทยว่า “มังสวิรัติ” (มัง-สะ-วิ-รัด)

มังสวิรัติ หมายถึงการงดเว้นกินเนื้อสัตว์ และเป็นคำเรียกอาหารที่ไม่มีเนื้อสัตว์ มีแต่พืชผัก ว่า อาหารมังสวิรัติ

โพธิสตฺต

อ่านว่า โพ-ทิ-สัด-ตะ

ใช้ในภาษาไทยวา “โพธิสัตว์” (โพ-ทิ-สัด)
หมายถึงท่านผู้ที่จะได้ตรัสรู้เป็นพระพุทธเจ้า และกำลังบำเพ็ญบารมี 30 ทัศอยู่

ทกฺขิณา

อ่านว่า ทัก-ขิ-นา

ทกฺขิณา แปลตามศัพท์ว่า
(1) “ทานที่คนเชื่อผลของกรรมแล้วให้” (= ให้เพราะเชื่อว่าให้แล้วมีผล)
(2) “เหตุเป็นเครื่องเจริญด้วยสมบัติตามที่ปรารถนา” (= ปรารถนาสมบัติใดๆ ทำบุญให้ทาน แล้วสมบัตินั้นๆ จะเกิดมีขึ้นและเจริญขึ้นสมปรารถนา)