บาลีวันละคำ

อิตฺถี

อ่านว่า อิด-ถี
ภาษาไทยนิยมใช้ตามรูปภาษาสันสกฤต คือ “อิสตรี” (อิด-สัด-ตฺรี) หรือ “สตรี” (สัด-ตฺรี)

นาค

บาลีอ่านว่า นา-คะ
ใช้ในภาษาไทย อ่านว่า นาก

อุเปกฺขา

อ่านว่า อุ-เปก-ขา
ใช้ในภาไทยว่า “อุเบกขา” (อุ-เบก-ขา)

อุเบกขา มีความหมาย 2 นัย คือ
1 กิริยาที่เสวยอารมณ์ไม่สุขไม่ทุกข์ / ไม่ชอบไม่ชัง = วางอารมณ์เป็นกลาง
ความหมายนี้ อุเบกขา มาจากศัพท์ว่า อุป + อิกฺขา = อุเปกฺขา
อุป แปลว่า “ใกล้” หมายถึง “ใกล้ทั้งสุขใกล้ทั้งทุกข์” = อยู่ตรงกลางระหว่างสุขกับทุกข์ หรือระหว่างชอบกับชัง = เฉยๆ
อิกฺขา แปลว่า “กิน,เสวย”

ภวนฺตุ เต

อ่านว่า ภะ-วัน-ตุ – เต

เป็นคำสุดท้ายในบทอนุโมทนาที่เราได้ยินพระท่านสวดในงานบุญ จนจำได้ติดหูติดปากเป็นส่วนมาก แต่อาจจะไม่รู้ความหมาย

ภวนฺตุ เต แปลว่า “จงมีแก่ท่าน”

ข้อความเต็มๆ พร้อมทั้งคำแปลมีดังนี้ (ภาษาบาลีเขียนแบบคำอ่าน)

อกตญฺญู

อ่านว่า อะ-กะ-ตัน-ยู
ในภาษาไทยเขียน “อกตัญญู” อ่านเหมือนบาลี

เป็นคำที่เราคุ้นในภาษาไทย แต่ที่อาจจะไม่คุ้นก็คือ คำนี้มีความหมายทั้งในทางเสีย และในทางดี

ความหมายในทางเสียซึ่งเราคุ้นกัน ก็คือ อกตัญญู แปลว่า “ผู้ไม่รู้อุปการคุณที่ท่านทําแก่ตน”

ภริยา

อ่านว่า พะ-ริ-ยา
ภาษาไทยใช้ว่า “ภริยา” (พะ-ริ-ยา) และ “ภรรยา” (พัน-ยา, พัน-ระ-ยา)

“ภริยา” รากศัพท์คือ ภรฺ (ธาตุ ในความหมายว่า “เลี้ยง”) + อิ อาคม + ย ปัจจัย + อา ปัจจัยเครื่องหมายอิตถีลิงค์

ปุริส

อ่านว่า ปุ-ริ-สะ ในภาษาไทยใช้ว่า “บุรุษ” (บุ-หฺรุด)

ในแง่รากศัพท์ คำว่า “ปุริส” มีที่มาหลายนัย คือ –
1 มาจากคำว่า ปุร (ธาตุ หรือรากศัพท์ มีความหมายว่า “เต็ม”) + อิส (ปัจจัย) = ปุริส แปลตามศัพท์ว่า “ผู้ยังดวงใจของบิดามารดาให้เต็ม”
2 มาจากคำว่า ปุ (= นรก) + ริส (ธาตุ = เบียดเบียน, กำจัด) = ปุริส แปลว่า “ผู้เบียดเบียนนรก” คือทำให้นรกว่าง เพราะเกิดมาทำให้บิดามารดาไม่ต้องตกนรกขุมที่ชื่อ “ปุตตะ”
3 มาจากคำว่า ปุริ (= เบื้องบน) + สี (ธาตุ = อยู่) = ปุริส แปลว่า “ผู้อยู่ในเบื้องสูง” หมายถึงเป็นหัวหน้า
4 มาจากคำว่า ปุร (= เบื้องหน้า) + สี (ธาตุ = เป็นไป) = ปุริส แปลว่า “ผู้เป็นไปในเบื้องหน้า”
5 มาจากคำว่า ป (= ปกติ) + อุร (= อก) + สี (ธาตุ = นอน) = ปุริส แปลว่า “ผู้นอน บน อก โดยปกติ”

สพฺพญฺญู

อ่านว่า สับ-พัน-ยู
ใช้ในภาษาไทยว่า “สัพพัญญู”

มาจากคำว่า สพฺพ + ญา = สพฺพญฺญู

“สพฺพ” แปลว่า ทั้งปวง, ทั้งหมด, ทุกอย่าง
“ญา” เป็นธาตุ (รากศัพท์) แปลว่า รู้

สงฺคายนา

อ่านว่า สัง-คา-ยะ-นา

ประกอบขึ้นจาก สํ = พร้อมกัน + เค (ธาตุ = ขับขาน) + ยุ ปัจจัย

(สํ เป็น สงฺ, เค เป็น คาย, ยุ เป็น อน = สงฺ + คาย + น = สงฺคายนา)

แปลตามศัพท์ว่า “การขับขานพร้อมกัน” “การสวดพร้อมกัน”