บาลีวันละคำ

อุโปสถ

อ่านว่า อุ-โป-สะ-ถะ

ประกอบด้วยคำว่า อุป + วส + อถ = อุโปสถ
แปลตามศัพท์ว่า “เข้าไปอยู่” หรือ “เข้าจำ”
ใช้ในภาษาไทยว่า “อุโบสถ” (อุ-โบ-สด) มีความหมาย 4 อย่าง –

พหุสฺสุต

อ่านว่า พะ-หุด-สุ-ตะ

แปลตามศัพท์ว่า “ฟังมาก” หมายถึงผู้มีความรู้เพราะได้สดับตรับฟังหรือศึกษาเล่าเรียนมามาก, ผู้คงแก่เรียน

อาราธนา – นิมนฺตน

อ่านว่า อา-รา-ทะ-นา / นิ-มัน-ตะ-นะ

ใช้ในภาษาไทยว่า “อาราธนา” / “นิมนต์” ออกเสียงว่า อา-ราด-ทะ-นา / นิ-มน

ทั้งสองคำนี้ในภาษาไทย ใช้ในความหมายเดียวกัน คือ “การเชื้อเชิญพระสงฆ์ให้ (มา หรือ ไป) ทำกิจอย่างใดอย่างหนึ่ง”

ทีปงฺกร

อ่านว่า ที-ปัง-กะ-ระ

ประกอบด้วยศัพท์ว่า ทีป (ที-ปะ) + กร (กะ-ระ) ซ้อน ง พยัญชนะตัวสุดท้ายของวรรค ก (ก ข ค ฆ ง) = ทีปงฺกร
ใช้ในภาษาไทยว่า “ทีปังกร” (ที-ปัง-กอน)

“ทีป” แปลว่า –
(1) เกาะ (แผ่นดินที่น้ำล้อมรอบ = สถานที่อันน้ำไม่ท่วม)
(2) ที่พึ่ง
(3) แสงสว่าง, ดวงไฟ, ตะเกียง

“กร” แปลตามศัพท์ว่า “ผู้กระทำ”

“ทีปังกร” จึงแปลว่า “ผู้กระทำที่พึ่ง” “ผู้ทำแสงสว่าง” “ผู้จุดโคมไฟ”

“ทีปังกร” เป็นพระนามพระพุทธเจ้าองค์หนึ่งในอดีตกาล พระนามนี้มีความหมายว่า “ผู้ทำที่พึ่งให้แก่สัตว์โลก” หรือ “ผู้ส่องแสงสว่างให้แก่โลก”

อรหนฺต (1)

อ่านว่า อะ-ระ-หัน-ตะ

คำว่า “อรหนฺต” แปลตามรากศัพท์ได้หลายความหมาย คือ :
1 ผู้ไกลจากกิเลส (คือห่างไกลไม่อยู่ในกระแสกิเลสที่จะทำให้มัวหมองได้เลย) (อารกะ)
2 ผู้กำจัดข้าศึกคือกิเลสหมดสิ้นแล้ว (อริ + หต)
3 ผู้หักรื้อทำลายวงล้อแห่งสังสารจักรเสร็จแล้ว (อร + หต)
4 ผู้ควรแก่การบูชาพิเศษของเทพและมนุษย์ทั้งหลาย (อรห)
5 ผู้ไม่มีที่ลับในการทำบาป คือไม่มีความชั่วความเสียหายที่จะต้องปิดบัง (น + รห)

แปลบาลีเป็นอังกฤษ

วันนี้ขอเปลี่ยนบรรยากาศบาลีวันละคำ เป็นบาลีหลายคำ

คำที่นำมาเสนอวันนี้บรรทัดหนึ่งมี 3 คำ คือ คำต้น คำกลาง คำหลัง
คำต้น เป็นคำบาลีเขียนเป็นอักษรโรมันตามแบบที่ยอมรับทั่วโลก
คำกลาง เป็นคำบาลีเขียนเป็นอักษรไทย (อ่านคำต้นเป็นไทย)
คำหลัง เป็นภาษาอังกฤษที่ตรงกับความหมายของบาลีคำต้น

สฺวาคตํ

อ่านว่า สฺวา-คะ-ตัง

ประกอบด้วยคำว่า สุ + อาคต = สฺวาคต เอาไปใช้พูดหรือเขียน ลงวิภัตติเป็น สฺวาคตํ

ติ- , เต-

อ่านว่า ติ, เต

“ติ” และ “เต” แปลว่า “สาม” (จำนวน 3)

โปรดสังเกตยัติภังค์ (hyphen) ที่ท้ายคำ ซึ่งหมายความว่าไม่ใช่คำที่ใช้เดี่ยวๆ จะต้องมีคำนามอื่นมาต่อท้ายเสมอ
เมื่อนำมาใช้ในภาษาไทยมักผันรูปเป็น ไตร- เช่น

จีวร

บาลีอ่านว่า จี-วะ-ระ

ภาษาไทยใช้ตามบาลี อ่านว่า จี-วอน

คำนี้เป็นตัวอย่างภาษาบาลีที่คนไทย “รู้จักดีเสียจนไม่รู้จัก”
พอพูดว่า “จีวร” เราก็รู้กันทันทีว่าคือ “ผ้าที่พระห่ม”
แต่ถ้าถามว่า คำว่า “จีวร” แปลว่าอะไร เราก็ไม่รู้ คือไม่ได้นึก

นครโสภินี

อ่านว่า นะ-คะ-ระ-โส-พิ-นี

ในภาษาบาลี แสดงความเป็นมาของความหมายไว้ว่า
นครํ โสเภตีติ นครโสภินี
(นะ-คะ-รัง-โส-เพ-ตี-ติ-นะ-คะ-ระ-โส-พิ-นี)
แปลว่า “หญิงใด ย่อมทำบ้านเมืองให้งาม หญิงนั้น ชื่อว่านครโสภินี”
ในภาษาไทย เขียนว่า โสภิณี, โสเภณี, นครโสเภณี