บาลีวันละคำ

อปโลกน

อ่านว่า อะ-ปะ-โล-กะ-นะ

แปลว่า การบอกเล่า, การบอกกล่าวแก่ที่ประชุมเพื่อให้รับทราบพร้อมกัน หรือขอความเห็นชอบร่วมกันในกิจบางอย่างของส่วนรวม, การแจ้งให้ทราบ, การประกาศข้อมติของส่วนรวมเพื่อให้รับทราบ, การขออนุญาต, การได้รับอนุญาต, การบอกลา

ปาณาติปาต

อ่านว่า ปา-นา-ติ-ปา-ตะ

ประกอบด้วย ปาณ + อติ + ปาต = ปาณาติปาต
“ปาณ” แปลว่า “ลมหายใจ” (คำเดียวกับที่คุ้นๆ ว่า “ลมปราณ”) ในที่นี้หมายถึง “(คน, สัตว์) ที่มีลมหายใจ”
“อติ” แปลว่า ยิ่ง, เกิน, ล่วง
“ปาต” แปลว่า “การตกไป, การทำให้ตกไป”
ใช้ในภาษาไทยว่า ปาณาติบาต (ปา-นา-ติ-บาด)

อนุโมทนา / อนุโมทามิ

อ่านว่า อะ-นุ-โม-ทะ-นา / อะ-นุ-โม-ทา-มิ

“อนุโมทนา” ประกอบด้วย อนุ + มุท + ยุ

“อนุ” แปลว่า ภายหลัง, ตามหลัง, เนืองๆ
“มุท” เป็นธาตุ (= รากศัพท์) แปลว่า ยินดี, ชื่นชม
“ยุ” เป็นปัจจัย (บาลีเป็นภาษาที่มีวิภัตติปัจจัย) แปลว่า การ-, ความ-

ปญฺญา

อ่านว่า ปัน-ยา

มีรากศัพท์มาจาก ป + ญา ซ้อน ญฺ = ปญฺญา
“ป” (ปะ) มีความหมายว่า ทั่ว, ข้างหน้า, ก่อน, ออก
“ญา” แปลว่า “รู้”
ภาษาไทยเขียนว่า “ปัญญา” อ่านเหมือนบาลี

ปุญฺญ

อ่านว่า ปุน-ยะ

ปุญฺญ แปลตามรากศัพท์ว่า –
1 – “กรรมที่ชำระสันดานของผู้กระทำให้สะอาด”
2 – “สภาวะอันทำให้เกิดความน่าบูชา”
3 – “การกระทำอันทำให้เต็มอิ่มสมน้ำใจ”

อเนก

อ่านว่า อะ-เน-กะ

ประสมขึ้นจากคำว่า น + เอก (นะ บวก เอกะ)

น (นะ) แปลว่า “ไม่ใช่”
เอก (เอ-กะ) แปลว่า “หนึ่ง” (จำนวน 1)

ตามกฎไวยากรณ์บาลี ถ้าพยางค์แรกของคำที่ “น” ไปประสมด้วย ขึ้นต้นด้วย “อ” คือ อะ อา อิ อี อุ อู เอ โอ ท่านให้แปลง “น” เป็น “อน” (อะ-นะ)

ปญฺจวีส

อ่านว่า ปัน-จะ-วี-สะ

“ปญฺจ” แปลว่า “ห้า” (จำนวน 5)
“วีส” แปลว่า “ยี่สิบ” (จำนวน 20)
“ปญฺจวีส” แปลว่า “ยี่สิบห้า”

ปญฺจปฺปติฏฺฐิต

อ่านว่า ปัน-จับ-ปะ-ติด-ถิ-ตะ

มาจากคำว่า ปญฺจ + ปติฏฺฐิต = ปญฺจปฺปติฏฺฐิต (ซ้อน ปฺ ตามกฎไวยากรณ์บาลี)
ปญฺจ แปลว่า “ห้า” (จำนวน 5)
ปติฏฺฐิต แปลว่า “จรดลงอย่างตั้งใจ”
แปลรวมว่า “จรดลงอย่างตั้งใจห้าอย่าง”

สุคติ – ทุคฺคติ

อ่านว่า สุ-คะ-ติ, ทุก-คะ-ติ
(โปรดสังเกต สุ- ไม่ซ้อน ค, ทุ- ซ้อน คฺ)
เอามาใช้ในภาษาไทยเป็น สุคติ, ทุคติ อ่านว่า สุก-คะ-ติ, ทุก-คะ-ติ ก็ได้

สุคติ คือ ภูมิ หรือแดนกำเนิด หรือ “สถานภาพ” ที่เมื่อไปเกิด คือไปอยู่ไปเป็นแล้ว “ดี” คือมีโอกาสทำความดีได้ง่าย ได้แก่ มนุษย์ และสวรรค์

อายุกฺขย

อ่านว่า อา-ยุก-ขะ-ยะ

“อายุ” แปลทับศัพท์ว่า อายุ “ขย” แปลว่า “ความสิ้นไป”
อายุกฺขย = ความสิ้นอายุ หรือ “หมดอายุ” ภาษาไทยเอามาใช้ว่า “อายุขัย”