บาลีวันละคำ

อนุญฺญาต

อ่านว่า อะ-นุน-ยา-ตะ
เอามาใช้ในภาษาไทยเขียนว่า “อนุญาต” อ่านว่า อะ-นุ-ยาด

อนุญฺญาต/อนุญาต แปลตามศัพท์ว่า “รู้ภายหลัง” หรือ “รู้ตาม”
หมายความว่า มีความต้องการอย่างหนึ่งเกิดขึ้นก่อน ผู้มีสิทธิหรือมีอำนาจที่จะสนองความต้องการนั้นก็รับรู้ทีหลัง หรือรับรู้ตามที่ต้องการ และมิได้ปฏิเสธความต้องการนั้น

เมรุ

บาลีอ่านว่า เม-รุ

“เมรุ” รากศัพท์มาจาก –

(1) มิ (ธาตุ = เบียดเบียน) + รุ ปัจจัย, แผลง อิ (ที่ มิ) เป็น เอ

: มิ + รุ = มิรุ > เมรุ แปลตามศัพท์ว่า (1) “ภูเขาที่เบียดบังภูเขาทั้งหมดด้วยความสูงกว่าของตน” (2) “ภูเขาที่เบียดเบียนความมืดด้วยรัศมี”

(2) เม (ธาตุ = แลกเปลี่ยน) + รุ ปัจจัย

: เม + รุ = เมรุ แปลตามศัพท์ว่า “ภูเขาเป็นที่แลกเปลี่ยนความอภิรมย์กันแห่งพวกเทวดา”

ปณฺฑิต

อ่านว่า ปัน-ดิ-ตะ
แปลตามรากศัพท์ว่า “ผู้ดำเนินชีวิตด้วยปัญญารู้จักผิดชอบชั่วดี”

อตฺตา หิ อตฺตโน นาโถ

อ่านว่า อัด-ตา-หิ-อัด-ตะ-โน-นา-โถ

แปลว่า อตฺตา หิ อันว่าตนแหละ นาโถ เป็นที่พึ่ง อตฺตโน แห่งตน
= ตนแลเป็นที่พึ่งแห่งตน

อตฺตโนมติ

อ่านว่า อัด-ตะ-โน-มะ-ติ

อตฺตโน แปลว่า “ของตน” + มติ แปลว่า “ความเห็น”
อตฺตโนมติ จึงมีความหมายว่า ความเห็นส่วนตัว, ความเห็นโดยลําพังตน, เช่นในคําว่า อัตโนมัตยาธิบาย (อัด-ตะ-โน-มัด-ตะ-ยา-ทิ-บาย) คือ อธิบายตามความเห็นของตน

ปทกฺขิณ

อ่านว่า ปะ-ทัก-ขิ-นะ เอามาใช้ในภาษาไทยว่า “ประทักษิณ”
มีความหมายว่า “เวียนขวา

อาโรคฺยปรมา ลาภา

อ่านว่า อา-โรก-คฺยะ-ปะ-ระ-มา ลา-พา

แปลตามสำนวนบาลีว่า “ลาภทั้งหลาย มีความไม่มีโรค เป็นอย่างยิ่ง”
แปลให้เข้าใจง่ายๆ ว่า “ความไม่มีโรคเป็นลาภอย่างยิ่ง”

คำนี้เป็นพุทธภาษิตในชุด “สี่-บรม” กล่าวคือ –

พุทธะสังมิ

เขียนแบบไทย อ่านแบบไทย พุด-ทะ-สัง-มิ

คำนี้เป็น “หัวใจไตรสรณคมน์”
พุท ย่อมาจาก พุทธัง
ธะ ย่อมาจาก ธัมมัง
สัง ย่อมาจาก สังฆัง
มิ ย่อมาจาก คัจฉามิ

อยมฺภทนฺตา

อ่านว่า อะ-ยำ-พะ-ทัน-ตา

เป็นคำบาลีที่คนไทยเอาเสียงมาพูดเป็นคำไทย เช่น –
“ทำบาปทำกรรม เดี๋ยวมันก็อะยัมมะทันตา”
หมายความว่า ทำชั่วอะไรไว้ ผลชั่วก็สนอง “ทันตาเห็น”

ธูตงฺค

อ่านว่า ทู-ตัง-คะ
เอามาใช้ในภาษาไทยว่า “ธุดงค์” – ทุ-ดง

ธุดงค์ แปลตามศัพท์ว่า “วิธีการของผู้ขัดเกลา” หมายถึงวัตรปฏิบัติอย่างเคร่งครัดของภิกษุเพื่อขัดเกลาจิตให้เบาบางห่างไกลจากกิเลส ใน 4 เรื่อง คือ อาหาร เครื่องนุ่งห่ม ที่อยู่อาศัย และอิริยาบถ