บาลีวันละคำ

สันติภาพ

อ่านว่า สัน-ติ-พาบ
ประกอบด้วย สันติ + ภาพ

(๑) “สันติ”

บาลีเขียน “สนฺติ” (สัน-ติ) รากศัพท์มาจาก สมฺ (ธาตุ = สงบ) + ติ ปัจจัย, แปลง มฺ ที่สุดธาตุเป็น นฺ

: สมฺ + ติ = สมฺติ > สนฺติ แปลตามศัพท์ว่า “ภาวะที่กิเลสสงบ” หมายถึง ความราบรื่น, ความสงบ (tranquillity, peace)

จงรักภักดี

“จงรัก” เป็นคำไทย
“ภักดี” (พัก-ดี) เป็นบาลีสันสกฤต

“ภักดี” บาลีเป็น “ภตฺติ” (พัด-ติ) รากศัพท์มาจาก ภชฺ (ธาตุ = คบ) + ติ ปัจจัย, แปลง ชฺ ที่สุดธาตุเป็น ตฺ (ภชฺ > ภตฺ)

: ภชฺ + ติ = ภชฺติ > ภตฺติ แปลตามศัพท์ว่า “การคบ”

ทัฬหีกรรม

อ่านว่า ทัน-ฮี-กํา
ประกอบด้วย ทัฬหี + กรรม

(๑) “ทัฬหี”

บาลีเขียน “ทฬฺหี” คำเดิม “ทฬฺห” (เสียงจริงคือ ทัน-หฺละ แต่เรามักออกเสียงตามรูปที่มองเห็นเป็น ทัน-หะ) รากศัพท์มาจาก :
(1) ทหฺ (ธาตุ = ทรงไว้) + อ ปัจจัย, ลง ฬ อาคมหน้า หฺ

: ทหฺ > ท + ฬฺ + ห > ทฬฺห + อ = ทฬฺห แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งที่คงทุกสิ่งไว้”

รุกขมูล

อ่านว่า รุก-ขะ-มูน
ประกอบด้วย รุกข + มูล

(๑) “รุกข”

บาลีเป็น “รุกฺข” (รุก-ขะ) รากศัพท์มาจาก –

(1) รุกฺขฺ (ธาตุ = ป้องกัน, ปิดกั้น) + อ ปัจจัย

: รุกฺข + อ = รุกฺข แปลตามศัพท์ว่า “ผู้ป้องกัน” (คือป้องกันแดดได้)

จินดามณี
(แก้วสารพัดนึก)

อ่านว่า จิน-ดา-มะ-นี
ประกอบด้วย จินดา + มณี

(๑) “จินดา”

บาลีเป็น “จินฺตา” (จิน-ตา) รากศัพท์มาจาก จินฺตฺ (ธาตุ = คิด) + อ ปัจจัย + อา ปัจจัยเครื่องหมายอิตถีลิงค์

: จินฺตฺ + อ = จินฺต + อา = จินฺตา แปลตามศัพท์ว่า “การคิด” (“the act of thinking”) หมายถึง ความคิด (thought)

มรรยาท – มารยาท

มรรยาท อ่านว่า มัน-ยาด
มารยาท อ่านว่า มา-ระ-ยาด

มรรยาท หรือ มารยาท บาลีเป็น “มริยาทา” (มะ-ริ-ยา-ทา) (รัสสะ อา ที่ -ทา เป็น อะ เป็น “มริยาท” ก็มี) รากศัพท์มาจาก ปริ (รอบ) + อา (กลับความ) + ทา (ธาตุ = ให้. กลับความ = ยึดเอา), อ ปัจจัย, แปลง ป ที่ ปริ เป็น ม (ปริ > มริ), ลง ย อาคม ระหว่าง ปริ + อา (ปริ + ย + อา = ปริยา)

มารยา

อ่านว่า มาน-ยา

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“มารยา : (คำนาม) การลวง, การแสร้งทํา, เล่ห์กล, เช่น เจ้ามารยา มารยามาก ทำมารยา. (แผลงมาจากมายา).”

สังสารวัฏ

อ่านว่า สัง-สา-ระ-วัด
ประกอบด้วย สังสาร + วัฏ

(๑) “สังสาร”

บาลีเป็น “สํสาร” (สัง-สา-ระ) รากศัพท์มาจาก สํ (พร้อมกัน) + สรฺ (ธาตุ = ไป, ถึง, บรรลุ) + ณ ปัจจัย, ลบ ณ, ทีฆะ (ยืดเสียง) อะ ที่ ส-(รฺ) เป็น อา (สรฺ > สาร)

ปาลิไลยก์ หรือ ปาริไลยก์

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“ปาลิไลยก์ : (คำนาม) ชื่อป่าแห่งหนึ่งที่พระพุทธเจ้าเสด็จอาศัยอยู่ และเป็นชื่อช้างซึ่งอยู่ในที่นั้นด้วย; พระพุทธรูปปางหนึ่ง มีรูปช้างและลิงอยู่ด้วย เรียกว่า ปางพระปาลิไลยก์. (ป.).”

กามวิตถาร

อ่านว่า กาม-วิด-ถาน (ตาม พจน.54)
ประกอบด้วย กาม + วิตถาร

(๑) “กาม” (กา-มะ) รากศัพท์มาจาก กมฺ (ธาตุ = ปรารถนา) + ณ ปัจจัย, ลบ ณ, ยืดเสียง อะ ที่ ก-(มฺ) เป็น อา

: กมฺ + ณ = กมณ > กม > กาม แปลตามศัพท์ว่า (1) “ภาวะที่ทำให้ปรารถนา” (2) “อาการที่ปรารถนา” (3)“ภาวะอันสัตวโลกปรารถนา”