บาลีวันละคำ

ปัจเจกพุทธะ

อ่านว่า ปัด-เจ-กะ-พุด-ทะ
และ ปัด-เจก-กะ-พุด-ทะ
ประกอบด้วย ปัจเจก + พุทธะ

(๑) “ปัจเจก”

บาลีเป็น “ปจฺเจก” (ปัด-เจ-กะ) รากศัพท์มาจาก ปฏิ (เฉพาะ, ตอบ, ทวน, กลับ) + เอก (เอ-กะ; หนึ่ง, คนเดียว)

ไศล

โขดเขินเนิน…

คำที่อ่านผิดจนกลายเป็นถูก

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“ไศล, ไศล- [สะไหฺล, ไสละ-] : (คำนาม) เขาหิน เช่น โขดเขินเนินไศล. (ส. ไศล).”

โปรดสังเกตว่า “ไศล” คืออยู่คำเดียว พจน.54 บอกคำอ่านว่า สะ-ไหฺล
แต่ “ไศล-” คือมีคำอื่นสมาสข้างท้าย อ่านว่า ไส-ละ

อาบัติ [2]

อ่านว่า อา-บัด
บาลีเป็น “อาปตฺติ” อ่านว่า อา-ปัด-ติ

“อาปตฺติ” รากศัพท์มาจาก อา (ทั่วไป) + ปทฺ (ธาตุ = ไป, ถึง) + ติ ปัจจัย, แปลง ทฺ ที่สุดธาตุเป็น ตฺ (ปทฺ > ปตฺ)

: อา + ปทฺ + ติ = อาปทฺติ > อาปตฺติ แปลตามศัพท์ว่า “การถึงทั่ว” คำแปลเก่าแปลว่า “ความต้อง”

มโนกรรม

อ่านว่า มะ-โน-กำ
ประกอบด้วย มโน + กรรม
บาลีเป็น “มโนกมฺม” (มะ-โน-กำ-มะ)

(๑) “มโน”

รูปคำเดิมเป็น “มน” (มะ-นะ) รากศัพท์มาจาก –

(1) มน (ธาตุ = รู้) + อ ปัจจัย

: มน + อ = มน แปลตามศัพท์ว่า “ตัวรู้”

สัจจะ และ สัตย์

ต่างกันอย่างไร

“สัจจะ” เป็นรูปคำบาลี “สจฺจ” (สัด-จะ)
“สัตย์” เป็นรูปคำสันสกฤต “สตฺย”

(๑) “สจฺจ” แปลตามรากศัพท์ว่า –

(1) “สิ่งที่มีในคนดีทั้งหลาย” (สัจจะจึงต้องเป็นไปในทางดี)
(2)“สิ่งที่เบียดเบียนทุกข์” (สัจจะจึงต้องใช้เพื่อแก้ทุกข์ คือแก้ปัญหา)

ประณิธาน

อ่านว่า ปฺระ-นิ-ทาน
บาลีเป็น “ปณิธาน” อ่านว่า ปะ-นิ-ทา-นะ

“ประณิธาน” เป็นรูปคำสันสกฤต “ปฺรณิธาน”

สํสกฤต-ไท-อังกฤษ อภิธาน บอกไว้ว่า –

“ปฺรณิธาน : (คำนาม) ‘ประณิธาน,’ อุตสาหะยิ่ง, อุตสาหะ, ภาระหรือพละ; สมาธิอันสุขุม; การเข้าหา, การเข้าสู่; great effort, energy

กรรมาธิการ

อ่านว่า กำ-มา-ทิ-กาน (ไม่ใช่ กัน-มา–)
ประกอบด้วย กรรม + อธิการ

(๑) “กรรม”

บาลีเป็น “กมฺม” (กำ-มะ) รากศัพท์มาจาก กรฺ (ธาตุ = กระทำ) + รมฺม (รำ-มะ, ปัจจัย) ลบ รฺ ที่สุดธาตุและ ร ที่ต้นปัจจัย

: กร > ก + รมฺม > มฺม : ก + มฺม = กมฺม แปลว่า การกระทำ, สิ่งที่ทำ, การงาน (the doing, deed, work)

มนุษย์สเปโต
(คำเขียนผิด)

คำโปรยข่าว : ชำแหละพฤติกรรม “มนุษย์สเปโต”…รถคว่ำ-ฉกของกลับบ้าน …
จาก : posttoday 08 ตุลาคม 2558

คำนี้อ่านว่า มะ-นุด-สะ-เป-โต เป็นคำบาลีเต็มรูป คือเอาวิภัตติปัจจัยในบาลีติดมาด้วย แต่ไม่ได้สะกด “มนุษย์สเปโต” แบบนี้

ภาพยนตร์

อ่านว่า พาบ-พะ-ยน
ประกอบด้วยคำว่า ภาพ + ยนตร์

(๑) “ภาพ”

รูปคำเหมือนจะมาจาก “ภาว” (พา-วะ) ในบาลี

“ภาว” รากศัพท์มาจาก ภู (ธาตุ = มี, เป็น) + ณ ปัจจัย, ลบ ณ, แผลง อู เป็น โอ, แปลง โอ เป็น อาว

: ภู + ณ = ภูณ > ภู > โภ > ภาว แปลตามศัพท์ว่า “ความมี” “ความเป็น”

ชาตกาล

อ่านได้ 2 อย่าง คือ ชา-ตะ-กาน และ ชาด-ตะ-กาน
ประกอบด้วย ชาต + กาล

(๑) “ชาต”

บาลีอ่านว่า ชา-ตะ รากศัพท์มาจาก ชนฺ (ธาตุ = เกิด) + ต ปัจจัย, แปลง ชนฺ เป็น ชา

: ชนฺ + ต = ชนต > ชาต แปลว่า “เกิดแล้ว” = การเกิดได้มีขึ้นเรียบร้อยแล้ว ไม่ใช่กำลังเกิด หรือจักเกิด ในภาษาบาลีมักใช้เป็นคำกริยาและคุณศัพท์