บาลีวันละคำ

สังวัธยาย

อ่านว่า สัง-วัด-ทะ-ยาย

“สังวัธยาย” บาลีเป็น “สชฺฌาย” สันสกฤตเป็น “สฺวาธฺยาย”

“สชฺฌาย” อ่านว่า สัด-ชา-ยะ รากศัพท์มาจาก ส (มี, พร้อม, ของตน) + อธิ (ยิ่ง, ใหญ่, ทับ) อิ (ธาตุ = สวด, ศึกษา) + อ ปัจจัย, แปลง อธิ เป็น อชฺฌ, แปลง อิ เป็น ย, ทีฆะ (ยืดเสียง) อะ ที่ -ฌ เป็น อา (สชฺฌ > สชฺฌา)

ธุระ

บาลีเขียน “ธุร” อ่านว่า ทุ-ระ

“ธุร” รากศัพท์มาจาก –

(1) ธุพฺพิ (ธาตุ = เบียดเบียน) + อร ปัจจัย, ลบสระที่สุดธาตุ (ธุพฺพิ > ธุพฺพ), ลบ พฺพ (ธุพฺพ > ธุ)

: ธุพฺพิ > ธุพฺพ + อร = ธุพฺพร > ธุร แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งที่เบียดเบียน” คือเบียดเบียนผู้ที่เข้าไปเกี่ยวข้องให้ต้องลำบากลากเข็นนำพาไป

มรณสติ

อ่านว่า มะ-ระ-นะ-สะ-ติ
บาลีเป็น “มรณสฺสติ” อ่านว่า มะ-ระ-นัด-สะ-ติ
ประกอบด้วย มรณ + สติ

(๑) “มรณ” (มะ-ระ-นะ)

รากศัพท์มาจาก มรฺ (ธาตุ = ตาย) + ยุ ปัจจัย, แปลง ยุ เป็น อน (อะ-นะ), แปลง น เป็น ณ

อาชีพ

อ่านว่า อา-ชีบ
บาลีเป็น “อาชีว” อ่านว่า อา-ชี-วะ

“อาชีว” รากศัพท์มาจาก อา (ทั่วไป, ยิ่ง) + ชีวฺ (ธาตุ = เป็นอยู่) + อ ปัจจัย

: อา + ชีวฺ = อาชีว + อ = อาชีว แปลตามศัพท์ว่า “การเป็นเหตุให้เป็นอยู่ได้” คือ “การเลี้ยงชีวิต”

อธิการ

อ่านว่า อะ-ทิ-กาน
บาลีอ่านว่า อะ-ทิ-กา-ระ
ประกอบด้วย อธิ + การ

(๑) “อธิ” (อะ-ทิ)

เป็นคำอุปสรรค (คำที่ใช้ประกอบข้างหน้าคำนามหรือกริยาให้มีความหมายยักเยื้องออกไป) นักเรียนบาลีแปลกันว่า ยิ่ง, ใหญ่, ทับ

บรรยากาศ

อ่านว่า บัน-ยา-กาด

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 มีคำว่า “บรรยากาศ”
แต่ไม่ได้บอกคำอ่านและที่มาของคำ

“บรรยากาศ” เทียบกลับเป็นบาลี คือ “ปริยากาส” (ปะ-ริ-ยา-กา-สะ)
ประกอบด้วย ปริ + อากาส

เยาวชน

อ่านว่า เยา-วะ-ชน
ประกอบด้วย เยาว + ชน

(๑) “เยาว”

บาลีเป็น “ยุว” (ยุ-วะ) รากศัพท์มาจาก ยุ (ธาตุ = ปะปน, ผสม) + อ ปัจจัย แผลง อุ ที่ ยุ เป็น โอ แปลง โอ เป็น อุว

: ยุ > โย > ยุว + อ = ยุว แปลตามศัพท์ว่า “ผู้ปะปนกัน” คือมีลักษณะผสมกันระหว่างเด็กกับผู้ใหญ่ หรือพ้นจากวัยเด็ก แต่ยังไม่เข้าสู่วัยผู้ใหญ่ ความหมายก็คือ คนหนุ่มคนสาว

อุตส่าห์

อ่านว่า อุด-ส่า

“อุตส่าห์” เป็นคำที่เขียนอิงสันสกฤต “อุตฺสาห” บาลีเป็น “อุสฺสาห”

โปรดสังเกตตัวสะกดตัวตาม : บาลี -สฺส- สันสกฤต -ตฺส-

“อุสฺสาห” (อุด-สา-หะ) รากศัพท์มาจาก อุ (ขึ้น, เหนือขึ้นไป) + สหฺ (ธาตุ = ทน) + ณ ปัจจัย, ลบ ณ, ซ้อน ส ระหว่าง อุ กับ สหฺ (อุ + สฺ + สหฺ), ทีฆะ (ยืดเสียง) อะ ที่ ส-(หฺ) เป็น อา (สหฺ > สาห)

ประภัสสร

อ่านว่า ปฺระ-พัด-สอน
บาลีเป็น “ปภสฺสร” อ่านว่า ปะ-พัด-สะ-ระ

“ปภสฺสร” รากศัพท์มาจาก –

(1) ปภา (รัศมี) + สรฺ (ธาตุ = ซ่านออก) + อ ปัจจัย, ซ้อน สฺ ระหว่างบทหน้ากับธาตุ (ปภา + สฺ + สรฺ), ลบ อา ที่สุดของบทหน้า (ปภา > ปภ)

กษิณาลัย

คำสนุกๆ

มีรายงานว่า ในงานเลี่ยงส่งก่อนวันเกษียณอายุราชการมีผู้ใช้ชื่องานว่า “กษิณาลัย” จึงขอให้เขียนถึงคำนี้

ตามรูปศัพท์ “กษิณาลัย” อ่านว่า กะ-สิ-นา-ไล
ประกอบด้วย กษิณ + อาลัย