บาลีวันละคำ

ประยุกต์

อ่านว่า ปฺระ-ยุก

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“ประยุกต์ : (คำกริยา) นําความรู้ในวิทยาการต่าง ๆ มาปรับใช้ให้เป็นประโยชน์. (คำวิเศษณ์) ที่นําความรู้มาปรับใช้ให้เป็นประโยชน์ เช่น วิทยาศาสตร์ประยุกต์ จิตวิทยาประยุกต์. (ส. ปฺรยุกฺต; ป. ปยุตฺต).”

ฉายาลักษณ์-สาทิสลักษณ์

อ่านว่า ฉา-ยา-ลัก / สา-ทิด-สะ-ลัก

(๑) “ฉายา”

รากศัพท์มาจาก ฉิ (ธาตุ = ตัด) + ย ปัจจัย, แปลง อิ ที่ ฉิ เป็น อา (ฉิ > ฉา) + อา ปัจจัยเครื่องหมายอิตถีลิงค์

อัตวินิบาตกรรม

อ่านว่า อัด-ตะ-วิ-นิ-บาด-ตะ-กำ
ประกอบด้วย อัต + วินิบาต + กรรม

(๑) “อัต”

บาลีเป็น “อตฺต” (อัด-ตะ) มาจากรากศัพท์ดังนี้ :

(1) อตฺ (ธาตุ = ไป, ถึง, เป็นไปต่อเนื่อง) + ต ปัจจัย

อนาจาร

อ่านว่า อะ-นา-จาน
บาลีอ่านว่า อะ-นา-จา-ระ

“อนาจาร” มาจาก น + อาจาร

(๑) “อาจาร” (อา-จา-ระ) รากศัพท์มาจาก อา (ทั่วไป, ยิ่ง) + จรฺ (ธาตุ = ประพฤติ) + ณ ปัจจัย, ลบ ณ, ทีฆะ (ยืดเสียง) อะ ที่ จ-(รฺ) เป็น อา (จรฺ > จารฺ)

สวัสดิการ

อ่านว่า สะ-หฺวัด-ดิ-กาน
ประกอบด้วย สวัสดิ + การ

(๑) “สวัสดิ”

บาลีเป็น “สุวตฺถิ” อ่านว่า สุ-วัด-ถิ รากศัพท์มาจาก สุ (= ดี, งาม) + อตฺถิ (= มี, เป็น)

(1) “อตฺถิ” เป็นคำกริยา รากศัพท์มาจาก อสฺ (ธาตุ = มี, เป็น) ลบที่สุดธาตุ + ติ (วิภัตติอาขยาต ปฐมบุรุษ เอกพจน์) แปลง ติ เป็น ตฺถิ

: อสฺ > อ + ติ > ตฺถิ : อ + ตฺถิ = อตฺถิ แปลว่า ย่อมมี, ย่อมเป็น

กามนิต

บาลีเป็น “กามนีต” (กา-มะ-นี-ตะ)
ประกอบด้วย กาม + นีต

(๑) “กาม” (กา-มะ)

รากศัพท์มาจาก กมฺ (ธาตุ = ปรารถนา) + ณ ปัจจัย, ลบ ณ, ทีฆะ (ยืดเสียง) อะ ที่ ก-(มฺ) เป็น อา (กม > กาม)

ชนบท

คำที่คุ้นหน้าคุ้นตาในภาษาไทย

อ่านว่า ชน-นะ-บด
บาลีเป็น “ชนปท” อ่านว่า ชะ-นะ-ปะ-ทะ

“ชนปท” ถ้าแยกศัพท์ก็จะเป็น ชน + ปท

(๑) “ชน” (ชะ-นะ) รากศัพท์มาจาก ชนฺ (ธาตุ = เกิด) + อ ปัจจัย

อำมาตย์

อ่านว่า อำ-หฺมาด

“อำมาตย์” บาลีเป็น “อมจฺจ” (อะ-มัด-จะ) รากศัพท์มาจาก อมา (ร่วมกัน) + จฺจ ปัจจัย, รัสสะ (หดเสียง) อา ที่ (อ)-มา เป็น อะ (อมา > อม)

: อมา + จฺจ = อมาจฺจ > อมจฺจ แปลตามศัพท์ว่า “ผู้เป็นร่วมกันกับพระราชาในกิจทั้งปวง”

ปริยาย – บรรยาย

(๑) “ปริยาย”

บาลีอ่านว่า ปะ-ริ-ยา-ยะ รากศัพท์มาจาก ปริ (รอบด้าน, และแทนศัพท์ ปริพฺยตฺต = ชัดเจน) + อยฺ (ธาตุ = ไป, ถึง, เป็นไป) + ณ ปัจจัย, ลบ ณ, ลง ย อาคมหน้าธาตุ (ย + อยฺ = ยยฺ) ทีฆะ (ยืดเสียง) อะ ที่ อ-(ยฺ) เป็น อา (อยฺ > อายฺ : ยย > ยาย)

นิยาย – นวนิยาย

น่าจะเป็นบาลีที่เกิดในไทย

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2542 บอกไว้ว่า –

“นิยาย : (คำนาม) เรื่องที่เล่ากันมา.”

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 แก้คำนิยามใหม่เป็นว่า –

“นิยาย : (คำนาม) เรื่องที่แต่งขึ้น.”

พจนานุกรมฯ ไม่ได้บอกว่าคำว่า “นิยาย” เป็นภาษาอะไร แต่รูปคำอาจอธิบายให้เป็นบาลีได้