บาลีวันละคำ

สมบูรณาญาสิทธิราชย์

อ่านว่า สม-บู-ระ-นา-ยา-สิด-ทิ-ราด
ประกอบด้วย สมบูรณ + อาญา + สิทธิ + ราชย์

(๑) “สมบูรณ”

บาลีเป็น “สมฺปูรณ” (สำ-ปู-ระ-นะ) รากศัพท์มาจาก สํ (พร้อมกัน, ร่วมกัน) แปลงนิคหิตเป็น มฺ + ปูรฺ (ธาตุ = เต็ม, ทำให้เต็ม) + ยุ ปัจจัย, แปลง ยุ เป็น อน, แปลง อน เป็น อณ

คณะราษฎร

อ่านว่า คะ-นะ-ราด-สะ-ดอน
ประกอบด้วย คณะ + ราษฎร

(๑) “คณะ”

บาลีเป็น “คณ” (คะ-นะ) รากศัพท์มาจาก คณฺ (ธาตุ = นับ) + อ ปัจจัย แปลตามศัพท์ว่า “ส่วนย่อยที่นับรวมกัน”

ธรรมาสน์

อ่านว่า ทำ-มาด
บาลีเป็น “ธมฺมาสน” อ่านว่า ทำ-มา-สะ-นะ
ประกอบด้วย ธมฺม + อาสน

(๑) “ธมฺม” (ทำ-มะ)

รากศัพท์มาจาก ธรฺ (ธาตุ = ทรงไว้) + รมฺม (ปัจจัย) ลบ รฺ ที่สุดธาตุ และ ร ต้นปัจจัย = ธมฺม

อาสน์สงฆ์ [2]

ไม่ควรเป็น “อาสนะสงฆ์”
และไม่ใช่ “อาสนสงฆ์”

“อาสน์สงฆ์” คือ อาสน์ + สงฆ์ อ่านว่า อาด-สง

(๑) “อาสน์”

บาลีเป็น “อาสน” (อา-สะ-นะ) รากศัพท์มาจาก :

(1) อาสฺ (ธาตุ = นั่ง; ตั้งไว้) + ยุ ปัจจัย, แปลง ยุ เป็น อน (อะ-นะ)

: อาสฺ + ยุ > อน = อาสน แปลตามศัพท์ว่า (1) “การนั่ง” “ที่นั่ง” (2) “ที่เป็นที่ตั้ง”

สารรูป – สารภาพ

ความเข้าใจที่เกิดจากความไม่เข้าใจ

ผู้เขียนบาลีวันละคำได้พบข้อความในที่แห่งหนึ่งว่าดังนี้ –

“ทำไมคำว่า สารรูป มีความหมายแตกต่างจากคำว่า สารภาพ ทั้งๆ ที่ รูป ก็แปลว่า ภาพ”

อดีต – ปัจจุบัน – อนาคต

แปลความหมาย
เสริมการรู้ความหมายโดยไม่ต้องแปล

(๑) “อดีต”

บาลีเป็น “อตีต” (อะ-ตี-ตะ) รากศัพท์มาจาก อติ (ล่วงไป) + อิ (ธาตุ = ไป) + ต ปัจจัย, รวมเสียง อิ ที่ (อ)-ติ กับ อิ ที่ อิ ธาตุเป็น อี
: อติ + อิ = อติอิ > อตี + ต = อตีต แปลตามศัพท์ว่า “ล่วงเลยไปแล้ว” หมายถึง ผ่านไป, เลยไป (past, gone by)

บ่อนการพนัน
บาลีว่าอย่างไร

คำว่า “การพนัน” คำบาลีที่ใช้เป็นสามัญคือ “อกฺข” และ “ชูต”

(๑) “อกฺข” (อัก-ขะ) รากศัพท์มาจาก อกฺ (ธาตุ = ไป) + ข ปัจจัย

: อกฺ + ข = อกฺข แปลตามศัพท์ว่า “วัตถุอันเขาใช้ไป” (คือทอดไป โยนไป) เดิมหมายถึง ลูกเต๋า, ลูกบาศก์, ลูกสกา (a die) ต่อมาจึงขยายความหมายไปเป็น คะแนน, การพนัน (gamble, gambling)

จุติ – ปฏิสนธิ

คำที่มักเข้าใจคลาดเคลื่อน

(๑) “จุติ”

บาลีอ่านว่า จุ-ติ รากศัพท์มาจาก จุ (ธาตุ = เคลื่อนที่) + ติ ปัจจัย

: จุ + ติ = จุติ แปลตามศัพท์ว่า “การเคลื่อนที่” หมายถึง การตาย, การเคลื่อนจากภพหนึ่งไปยังอีกภพหนึ่ง (vanishing, passing away, passing from one existence to another)

อากูล

ไม่ใช่ ปฏิกูล

“อากูล” บาลีเป็น “อากุล” (อา-กุ-ละ, -กุ- ไม่ใช่ -กู-) รากศัพท์มาจาก อา ( = กลับความ) + กุลฺ (ธาตุ = ผูก, มัด, พัน) + อ ปัจจัย

: อา + กุล + อ = อากุล แปลตามศัพท์ว่า “อันเขาปล่อย” หรือ “สิ่งที่ถูกปล่อยให้กระจาย” หมายถึง วุ่นวาย, สับสน, รกรุงรัง, ยังไม่ได้สะสางให้เรียบร้อย คำที่นิยมแปลกันมากคือ “คั่งค้าง”

ศาสนพิธีกร

คำที่เพิ่งเกิดเมื่อไม่นานมานี้
ถ้าใช้ไม่ดี จะพากันหลงทาง

ความรู้เรื่องศัพท์ :

“ศาสนพิธีกร” มีคำว่า ศาสน + พิธี + กร

(๑) “ศาสน”

บาลีเป็น “สาสน” รากศัพท์มาจาก –

(1) สาสฺ (ธาตุ = สั่งสอน) + ยุ ปัจจัย, แปลง ยุ เป็น อน

: สาสฺ + ยุ > อน = สาสน แปลตามศัพท์ว่า (1) “คำอันท่านสั่งสอน”