บาลีวันละคำ

ภัตตานิ

หมายถึงอะไร ?

ในคำถวายทานที่เข้าใจกันทั่วไปว่าเป็น “คำถวายสังฆทาน” มีคำขึ้นต้นว่า

อิมานิ มยํ ภนฺเต ภตฺตานิ สปริวารานิ …. (อิมานิ มะยัง ภันเต ภัตตานิ สะปะริวารานิ ..)

มีคำถามว่า ภัตตานิ หมายถึงอะไร ?

หนังสือ “วินัยพระน่ารู้คู่มือโยม” ของสำนักวัดเขาสนามชัย ต.หนองแก อ.หัวหิน จ.ประจวบคีรีขันธ์ แสดงความเห็นไว้ว่า “ภัตตานิ” แปลว่า “ข้าวสุก”

คว่ำบาตร

“คว่ำ” เป็นคำไทย
“บาตร” สันสกฤตเป็น “ปตฺร” บาลีเป็น “ปตฺต”
เราใช้อิงสันสกฤตเป็น “บาตร”

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

(1) คว่ำ : (คำกริยา) พลิกเอาด้านบนลงล่าง เช่น รถคว่ำ เรือคว่ำ; กิริยาที่เอาด้านหน้าลง เช่น นอนคว่ำ, กิริยาที่เอาด้านบนลงล่าง เช่น คว่ำชาม, ตรงข้ามกับ หงาย; เรียกใบหน้าที่แสดงอาการไม่พอใจหรือโกรธจนไม่เงยหน้าขึ้นมองดูว่า หน้าคว่ำ;

เถรานุเถระ

อ่านว่า เถ-รา-นุ-เถ-ระ
ประกอบด้วย เถร + อนุเถระ

(๑) “เถร” (เถ-ระ) รากศัพท์มาจาก –

(1) ฐา (ธาตุ = ยืน, ตั้งอยู่) + อิร ปัจจัย, ลบ อา ที่ ฐา ( ฐา > ฐ), แปลง ฐ เป็น ถ, แผลง อิ ที่ อิ-(ร) เป็น เอ

: ฐา > ฐ + อิร = ฐิร > ถิร > เถร แปลตามศัพท์ว่า “ผู้ยังคงอยู่” (ถ้าเป็นพระก็คือยังไม่มรณภาพ หรือยังไม่ลาสิกขา)

มาตรการ

อ่านว่า มาด-ตฺระ-กาน
ประกอบด้วย มาตร + การ

(๑) “มาตร” คำเดียวอ่านว่า มาด, มีคำอื่นมาสมาสท้าย อ่านว่า มาด-ตฺระ-

“มาตร” เป็นรูปคำสันสกฤต บาลีเป็น “มตฺต” (มัด-ตะ, เป็น “มตฺตา” ก็มี) รากศัพท์มาจาก มา (ธาตุ = กะ, ประมาณ) + ต ปัจจัย, รัสสะ ( = ทำให้เสียงสั้น) อา (ที่ มา) เป็น อะ : มา > ม, ซ้อน ต

: มา > ม + ต + ต = มตฺต แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งอันเขากำหนด” มีความหมายว่า

ปดิวรัดา

อ่านว่า ปะ-ดิ-วะ-รัด-ดา

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“ปดิวรัดา : (คำนาม) ภริยาที่ซื่อสัตย์และภักดีต่อสามี. (ส. ปติวฺรตา).”

คำในวงเล็บ “ส. ปติวฺรตา” หมายความว่าคำนี้สันสกฤตเป็น “ปติวฺรตา”

อัฐม – อัฐมี

อ่านว่า อัด-ถะ-มะ- / อัด-ถะ-มี
บาลีเป็น :
“อฏฺฐม” อ่านว่า อัด-ถะ-มะ
“อฏฺฐมี” อ่านว่า อัด-ถะ-มี

(๑) “อฏฺฐม”

รากศัพท์มาจาก อฏฺฐ (แปด, จำนวน 8) + ม (ปัจจัย = ลำดับที่) + อี ปัจจัยเครื่องหมายอิตถีลิงค์

ศัตรูคู่อาฆาต

(๑) “ศัตรู”

บาลีเป็น “สตฺตุ” (สัด-ตุ) รากศัพท์มาจาก สสฺ (ธาตุ = เบียดเบียน) + ตุ ปัจจัย, แปลง สฺ ที่สุดธาตุเป็น ต

: สสฺ + ตุ = สสตุ > สตฺตุ แปลตามศัพท์ว่า “ผู้เบียดเบียนคนอื่น” หมายถึง ข้าศึก, ปรปักษ์ (an enemy)

“ศัตรู” สันสกฤตเป็น “ศตฺรุ” เราเขียนอิงสันสกฤต และเข้าใจความหมายโดยไม่ต้องรู้คำแปลเดิม

ณ

จาก ณ บาลี ถึง ณ ไทย

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

(1) ณ ๑ [นอ] : พยัญชนะตัวที่ ๑๙ เรียกว่า ณอ เณร นับเป็นอักษรตํ่า ใช้เป็นพยัญชนะต้น และเป็นตัวสะกดในมาตรา กนหรือแม่กน เช่น คุณ บัณฑิต.

นานัปการ

อ่านว่า นา-นับ-ปะ-กาน
บาลีเป็น “นานปฺปการ” อ่านว่า นา-นับ-ปะ-กา-ระ
ประกอบด้วย นานา + ปการ

(๑) “นานา”

เป็นคำจำพวก “นิบาต” (ลักษณะเฉพาะของนิบาตคือ คงรูป ไม่แจกด้วยวิภัตติปัจจัย) แปลตามศัพท์ว่า “อย่างนั้นอย่างนี้” (so and so) คือ ต่างๆ, หลายอย่าง, ปนกันหลายอย่าง, ทุกชนิด (different, divers, various, motley; variously, differently)

อาคโต ภนฺเต
(ประเพณีเรียกชื่อพระลงทำวัตรสวดมนต์)

อ่านว่า อา-คะ-โต พัน-เต

“อาคโต ภนฺเต” เป็นภาษาบาลีที่เป็นประโยคคำพูดสมบูรณ์

(๑) “อาคโต”

เป็นคำกริยา รากศัพท์มาจาก อา (กลับความ) + คมฺ (ธาตุ = ไป, ถึง) + ต ปัจจัย, ลบ มฺ ที่สุดธาตุ