บาลีวันละคำ

ภัยจากธาตุทั้งสี่

ธาตุทั้งสี่ ที่เรารู้จักกันดีคือ ดิน น้ำ ไฟ ลม
เรียกเป็นคำบาลีว่า ปฐวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตุ

ภัยที่เกิดจากน้ำ เราไม่เรียก อาโปภัย แต่เรียก “อุทกภัย”
ภัยที่เกิดจากไฟ เราไม่เรียก เตโชภัย แต่เรียก “อัคคีภัย”
ภัยที่เกิดจากลม เราไม่เรียก วาโยภัย แต่เรียก “วาตภัย”

ส่วนภัยที่เกิดจากดิน เราไม่ค่อยคุ้นหู คำบาลีที่หมายถึง “ดิน” ที่เราคุ้นก็อย่างเช่น ปฐพี ธรณี ภูมิ

ธรณีพิบัติภัย

อ่านตามหลักภาษาว่า ทอ-ระ-นี-พิ-บัด-ติ-ไพ
อ่านตามความสะดวกปากว่า ทอ-ระ-นี-พิ-บัด-ไพ
ประกอบด้วยคำว่า ธรณี + พิบัติ + ภัย

(๑) “ธรณี”

บาลีอ่านว่า ทะ-ระ-นี มีรากศัพท์มาจาก ธรฺ (ธาตุ = ทรงไว้, รองรับ) + ณี ปัจจัย หรือ ยุ ปัจจัย, แปลง ยุ เป็น อน, แปลง น เป็น ณ, ลง อี ปัจจัยเครื่องหมายอิตถีลิงค์

ปฐวีกัมปนาการ

สวย …
แต่ร้าย

อ่านว่า ปะ-ถะ-วี-กำ-ปะ-นา-กาน
บาลีเขียน “ปฐวิกมฺปนาการ” อ่านว่า ปะ-ถะ-วี-กำ-ปะ-นา-กา-ระ
ประกอบด้วย ปฐวี + กมฺปน + อาการ

(๑) “ปฐวี”

อ่านว่า ปะ-ถะ-วี รากศัพท์มาจาก

(1) ป (ทั่ว, ข้างหน้า, ก่อน) + ถวฺ (ธาตุ = ไป, ถึง, เป็นไป) + อี ปัจจัย, แปลง ถ เป็น ฐ

วิธี – พิธี

มาทางเดียวกัน
แต่ไปคนละทาง

(๑) “วิธี”

บาลีเป็น “วิธิ” (โปรดสังเกต -ธิ สระ อิ ไม่ใช่ -ธี สระ อี) รากศัพท์มาจาก วิ (พิเศษ) + ธา (ธาตุ = ทรงไว้) + อิ ปัจจัย, ลบสระท้ายธาตุ (ภาษาไวยากรณ์ว่า “ลบสระหน้า”)

อาชีวัฏฐมกศีล

ศัพท์วิชาการ

วันนี้เป็นวันพระ ขออนุญาตพา บาลีวันละคำ เข้าวัดเต็มๆ สักวันหนึ่ง

“อาชีวัฏฐมกศีล” อ่านว่า อา-ชี-วัด-ถะ-มะ-กะ-สีน
ประกอบด้วย อาชีว + อัฏฐมก + ศีล

(๑) “อาชีว”

อ่านว่า อา-ชี-วะ รากศัพท์มาจาก อา (ทั่วไป) + ชีวฺ (ธาตุ = เป็นอยู่) + อ ปัจจัย

ปรารภ – ปรารมภ์

ดูคุ้นๆ แต่ไม่รู้จัก

ปรารภ อ่านว่า ปฺรา-รบ
ปรารมภ์ อ่านว่า ปฺรา-รม

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

(1) ปรารภ : (คำกริยา) กล่าวถึง; ตั้งต้น; ดําริ. (ส.ปฺรารพฺธ).

(2) ปรารมภ์ : (คำกริยา) เริ่มแรก; วิตก, รําพึง, ครุ่นคิด. (ส. ปฺรารมฺภ ว่า เริ่มแรก, เริ่มต้น).

คิ้ว
บาลีว่าอย่างไร
ทำไมพระไทยต้องโกนคิ้ว

คิดแบบคนสมัยใหม่ที่นึกถึงคำอังกฤษได้ง่าย (แทบจะง่ายกว่าคำไทยของตัวเอง)

“คิ้ว” อังกฤษว่า eyebrow

นมัสการ

หญ้าปากคอกที่ลืมเคี้ยว

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“นมัสการ : (คำนาม) การแสดงความอ่อนน้อมด้วยการกราบไหว้; คําที่ใช้ขึ้นต้นและลงท้ายจดหมายที่มีไปถึงพระภิกษุสามเณร. (ป. นมกฺการ; ส. นมสฺการ).”

สามีจิกรรม

อ่านว่า สา-มี-จิ-กำ
บาลีเป็น “สามีจิกมฺม” อ่านว่า สา-มี-จิ-กำ-มะ
ประกอบด้วย สามีจิ + กมฺม

ภริยาทาน

คำพูดชวนขัน แต่อาจใช้กันจริงๆ

ญาติมิตรทางเฟซบุ๊กท่านหนึ่งโพสต์ต้นฉบับบทบรรณาธิการที่ท่านเขียนลงในวารสารที่ท่านเป็นบรรณาธิการ เล่าถึงเรื่องที่ใช้เฟซบุ๊กว่ามีสาเหตุมาจากภรรยายกไอแพดเครื่องเก่าให้ และมีเฟซบุ๊กชื่อของภรรยาติดมาด้วย ท่านก็เลยลองใช้ดูแล้วก็เลยใช้ติดต่อเรื่อยมา

เครื่องไอแพดที่ภรรยามอบให้นั้นท่านเรียกเป็นคำชวนขันว่า “ภริยาทาน” และแปลไว้ด้วยว่า “เมียยกให้”