บาลีวันละคำ

วิปริต

อ่านว่า วิ-ปะ-หฺริด, วิบ-ปะ-หฺริด
บาลีเป็น “วิปรีต” อ่านว่า วิ-ปะ-รี-ตะ

“วิปรีต” รากศัพท์มาจาก วิ (วิเศษ, แจ้ง, ต่าง) + ปริ (รอบ, ทั่วไปหมด) + อิ (ธาตุ = ไป, ถึง, ดำรงอยู่) + ต ปัจจัย, ยืดเสียง อิ (ที่ ปริ) เป็น อี

: วิ + ปริ + อิ = วิปริ > วิปรี + ต = วิปรีต แปลตามศัพท์ว่า “ถึงอาการผิดแปลกทั่วไปหมด”

วิตก-วิตกจริต

มีคำพูดว่า :

(1) เรื่องนี้ไม่หนักหนาอะไร อย่าวิตกไปเลย
(2) เรื่องนี้ไม่หนักหนาอะไร อย่าวิตกจริตไปเลย

“อย่าวิตก” กับ “อย่าวิตกจริต” คำไหนผิดคำไหนถูก ?

พยากรณ์

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“พยากรณ์ : (คำกริยา) ทํานายหรือคาดการณ์โดยอาศัยหลักวิชา. (คำนาม) ชื่อคัมภีร์โหราศาสตร์ว่าด้วยการทํานาย. (ป., ส. วฺยากรณ).”

“(ป., ส. วฺยากรณ)” ในวงเล็บหมายความว่า รูปคำนี้เป็นทั้งบาลีและสันสกฤต

อาโรคฺย-
ไม่ใช่ อโรคยา

“อาโรคฺย” รากศัพท์มาจาก :

ขั้นที่ 1 : โรค (โร-คะ) = ความเจ็บป่วย, โรค (illness, disease)

ขั้นที่ 2 : น + โรค (แปลง น เป็น อ) = อโรค : โรคของผู้นั้นไม่มี เหตุนั้น เขาจึงชื่อว่า “อโรค” (อะ-โร-คะ) = ผู้ไม่มีโรค, ไม่เจ็บป่วย, มีสุขภาพดี (one who without disease, one who healthy)

อุปมาปาราชิก

คำว่า “ปาราชิก” รากศัพท์มาจาก ปรา (กลับความเป็นตรงข้าม) + ชิ (ธาตุ = ชนะ) + ณิก ปัจจัย, ยืดเสียง อ (ที่ ป-) เป็น อา ด้วยอำนาจ “ปัจจัยเนื่องด้วย ณ”

: ปรา + ชิ + ณิก = ปราชิก > ปาราชิก แปลตามศัพท์ว่า “ผู้พ่ายแพ้”

“ปาราชิก” เป็นชื่ออาบัติที่มีโทษร้ายแรงที่สุด ทำให้ภิกษุผู้ล่วงละเมิดต้องพ่ายแพ้จากสมณเพศ (ไม่นับว่าเป็นภิกษุอีกต่อไป) มี 4 กรณี

ขออารักขา

คำไทยผสมบาลี : ขอ + อารักขา

“อารักขา” บาลีเขียน “อารกฺขา” อ่านว่า อา-รัก-ขา

“อารกฺขา” ประกอบด้วย อา (ทั่วไป, ยิ่งขึ้นไป) + รกฺขฺ (ธาตุ = ดูแล, รักษา) + อ ปัจจัย + อา ปัจจัยอิตถีลิงค์

เวฬุวัน

อ่านว่า เว-ลุ-วัน
ประกอบด้วย เวฬุ + วัน

(๑) “เวฬุ”

รากศัพท์มาจาก วิ (ธาตุ = ไป, เป็นไป) + อุ ปัจจัย, แปลง อิ (ที่ วิ) เป็น เอ, ลง ฬ อาคม

: วิ > เว + ฬ = เวฬ + อุ = เวฬุ แปลตามศัพท์ว่า “ต้นไม้ที่เป็นไปทั่วไป” (คือเกิดขึ้นและมีอยู่ทั่วไป) หมายถึง ไม้ไผ่ (a bamboo)

สรีระ

อ่านว่า สะ-รี-ระ
บาลีเขียน “สรีร” อ่านว่า สะ-รี-ระ เช่นกัน

“สรีร” รากศัพท์มาจาก สรฺ (ธาตุ = เป็นไป, เบียดเบียน) + อีร ปัจจัย

: สรฺ + อีร = สรีร แปลตามศัพท์ว่า –

(1) “ร่างที่เป็นไปตามปกติ” คือเกิดขึ้น ดำรงอยู่ แตกสลายไปตามธรรมดา
(2) “ร่างที่เบียดเบียนลม” คือทำให้ลมผ่านไม่สะดวกเนื่องจากมาปะทะกับร่าง

ฌาปนกิจ

อ่านว่า ชา-ปะ-นะ-กิด
ประกอบด้วย ฌาปน + กิจ

(๑) “ฌาปน” (ชา-ปะ-นะ)

รากศัพท์มาจาก ฌาปฺ (ธาตุ = เร่าร้อน, เผาไหม้) + ยุ ปัจจัย, แปลง ยุ เป็น อน (อะ-นะ)

: ฌาปฺ + ยุ > อน = ฌาปน แปลว่า การจุดไฟ, การเผา (setting fire to, consumption by fire)

บัตรสนเท่ห์

อ่านว่า บัด-สน-เท่
ประกอบด้วย บัตร + สนเท่ห์

(๑) “บัตร”

บาลีเป็น “ปตฺต” (ปัด-ตะ) แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งที่จะร่วงหล่นโดยไม่นาน” หมายถึง ใบไม้

“ปตฺต” สันสกฤตเป็น “ปตฺร” เราเขียนอิงสันสกฤตเป็น “บัตร” แปลว่า ใบ, แผ่น, ใบหนังสือ, จดหมาย, ลายลักษณ์อักษรทั่วไป