บาลีวันละคำ

บริบท
อ่านว่า บอ-ริ-บด
บาลีเป็น “ปริปท” อ่านว่า ปะ-ริ-ปะ-ทะ
“ปริปท” ประกอบด้วยคำว่า ปริ + ปท
“ปริ” เป็นคำอุปสรรค มีความหมายว่า รอบ, เวียน, ทั่วไป, เต็มไปหมด, รวมหมด
ในภาษาไทย “ปริ” คงใช้เป็น ปริ- (อ่านว่า ปะ-ริ-) ก็มี ใช้เป็น บริ- (อ่านว่า บอ-ริ-)
พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –
“ปริ- ๑ : เป็นอุปสรรคในภาษาบาลีและสันสกฤต, ใช้นําหน้าศัพท์อื่นแปลว่า รอบ เช่น ปริมณฑล”
“ปท” โดยทั่วไปแปลว่า เท้า, รอยเท้า, ทาง (foot, footstep, track) ในภาษาไทยมักใช้ทับศัพท์ว่า “บท”
คำว่า ปท-บท ยังมีความหมายอื่นๆ อีก เช่น ตำแหน่ง, สถานที่, กรณี, หลักการ, ส่วนประกอบ (position, place, case, principle, ingredient)
ปริ + ปท = ปริปท > บริบท เป็นการประสมกับแบบบาลีไทย
พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –
“บริบท : (คำที่ใช้ในไวยากรณ์) คํา ข้อความ หรือสถานการณ์แวดล้อมเพื่อช่วยให้เข้าใจความหมายของภาษาหรือของถ้อยคำ, ปริบท ก็ว่า”
ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล ราชบัณฑิต สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน เขียนไว้ว่า –
“ในการใช้ภาษา บางครั้งข้อความที่กล่าวจะไม่กระจ่างชัดเจน, ต้องอาศัยข้อความข้างเคียง หรือในบางครั้งต้องอาศัยสถานการณ์แวดล้อม หรือความรู้เกี่ยวกับตัวผู้พูดผู้ฟังทำให้เข้าใจความหมายของถ้อยคำที่พูดนั้น. คำหรือข้อความแวดล้อม รวมทั้งสถานการณ์แวดล้อมนั้น เรียกรวมกันว่า context หรือ context of situation. ในภาษาไทยใช้คำว่า บริบท หรือ ปริบท. ปัจจุบันมีการใช้คำว่า บริบท กับสิ่งอื่นด้วย เช่น บริบททางการเมือง บริบททางสังคม”
พจนานุกรม สอ เสถบุตร แปล context เป็นไทยว่า
1. คำอธิบายซึ่งอยู่หลังคำอรรถในเทศน์, ท้องเรื่อง, อรรถาธิบาย
2. สิ่งแวดล้อม

สุวรรณภูมิ
ภาษาไทยอ่านว่า สุ-วัน-นะ-พูม
บาลีเป็น “สุวณฺณภูมิ” อ่านว่า สุ-วัน-นะ-พู-มิ
ประกอบด้วย สุวณฺณ + ภูมิ
“สุวณฺณ” มาจาก สุ ดี, งาม) + วณฺณ สี) = สุวณฺณ แปลตามศัพท์ว่า “สีดี” หรือ “สีงาม” หมายถึง ทองคำ (gold)
“สุวณฺณ” สันสกฤตเป็น “สุวรฺณ” ภาษาไทยใช้อิงสันสกฤตเป็น “สุวรรณ”
“ภูมิ” บาลีอ่านว่า พู-มิ แปลตามรากศัพท์ว่า “สถานที่มีอยู่เป็นอยู่แห่งสัตว์โลก” มีความหมายหลายอย่าง กล่าวคือ พื้นดิน, ดิน, แผ่นดิน, สถานที่, ถิ่น, แคว้น, แถบ, ภูมิภาค, พื้น, พื้นราบ, ขั้นตอน, ระดับ (ground, soil, earth, place, quarter, district, region, plane, stage, level)
สุวณฺณ + ภูมิ = สุวณฺณภูมิ แปลความได้หลายนัย เช่น –
(1) ดินแดนแห่งทองคำ = แดนทอง, ถิ่นทอง
(2) แผ่นดินอันมีค่าดุจทองคำ = แผ่นดินทอง
(3) ดินแดนที่สวยงาม = ถิ่นงาม

ศาสตราจารย์
(บาลีไทย)
อ่านว่า สาด-ตฺรา-จาน ก็ได้ สาด-สะ-ตฺรา-จาน ก็ได้
(ตามพจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554)
ประกอบด้วย ศาสตรา + อาจารย์
เทียบบาลีเป็น สตฺถ + อาจริย
“สตฺถ” ในบาลีมีคำแปลดังนี้ –
(1) “วัตถุเป็นเครื่องเบียดเบียนสัตว์” คำเดิมหมายถึง “ของมีคม” ความหมายนี้ตรงกับสันสกฤตว่า “ศสฺตฺร” แปลว่า ดาบ, มีด, อาวุธ ใช้ในภาษาไทยว่า ศัสตรา หรือ ศาสตรา บางทีก็พูดควบกันว่า ศาสตราวุธ หรือ ศาสตราอาวุธ (weapon, sword, knife)
(2) “หมู่เป็นที่เป็นไปแห่งส่วนย่อยทั้งหลาย” ความหมายนี้ตรงกับสันสกฤตว่า “สารฺถ” หมายถึง กองเกวียนของพ่อค้า, กองคาราวาน, ขบวนยานพาหนะ (caravan)
(3) “สิ่งเป็นเครื่องสอนเนื้อความ” ความหมายนี้ตรงกับสันสกฤตว่า “ศาสฺตฺร” หมายถึง คัมภีร์, ตำรา, ศิลปะ, วิชา หรือ ระบบวิชาความรู้. ใช้ในภาษาไทยว่า “ศาสตร์” (science, art, lore)
ในคำว่า “ศาสตราจารย์” นี้ สตฺถ มีความหมายตามข้อ (3) คือ “ศาสตร์”
“อาจริย” รากศัพท์ประกอบด้วย อา + จรฺ + อิย = อาจริย
อา – เป็นคำอุปสรรค = ทั่ว, ยิ่ง และเป็นคำแทนคำว่า “อาทิ” = แต่เดิม, เริ่มแรก และ “อาทร” (อา-ทะ-ระ) = เอาใจใส่, ให้ความสำคัญ
จรฺ – เป็นธาตุ (รากศัพท์) = ประพฤติ, บำเพ็ญ, ศึกษา
อิย – เป็นปัจจัย = พึง, ควร

บริหาร
อ่านว่า บอ-ริ-หาน
บาลีเป็น “ปริหาร” อ่านว่า ปะ-ริ-หา-ระ
“ปริหาร” รากศัพท์มาจาก ปริ รอบ) + หรฺ (ธาตุ = นำไป) + ณ ปัจจัย ทีฆะ อะ ต้นธาตุ เป็น อา, ลบ ณ
: ปริ + หร = ปริหร > ปริหาร + ณ = ปริหาร แปลว่า “นำไปรอบ”
“ปริหาร” ในบาลีใช้ในความหมายดังนี้ –
(1) ความเอาใจใส่, การดูแลระมัดระวัง, การป้องกัน (attention, care, protection)
(2) เกียรติยศ, สิทธิพิเศษ, ภูมิฐาน (honour, privilege, dignity)
(3) บริเวณรอบๆ, เส้นหรือแนวรอบที่ดิน (surrounding, circuit of land)
(4) ลงมือปฏิบัติการ (attack)
(5) การละเว้นหรือหลีก, การหลีกให้พ้น (avoidance, keeping away from)

บูรพาพยัคฆ์
(บาลีไทย)
อ่านว่า บู-ระ-พา-พะ-ยัก
เทียบบาลีเป็น “ปุพฺพพฺยคฺฆ” อ่านว่า ปุบ-พะ-พฺยัก-คะ
(พฺยัก- ออกเสียงเหมือน เพียก-)
ประกอบด้วย ปุพฺพ + พฺยคฺฆ
“ปุพฺพ” แปลว่า อดีต, เคยมีมาก่อน, แต่ก่อน, เบื้องหน้า, ตะวันออก
“ปุพฺพ” สันสกฤตเป็น “ปูรฺว” ในภาษาไทยใช้ตามบาลีก็มี เช่น –
(1) เป็น บุพ- เช่น บุพการี = “ผู้ที่ทําอุปการะมาก่อน”
(2) เป็น บุพพ- เช่น บุพพาจารย์ = “อาจารย์ในเบื้องต้น”
ใช้อิงสันสกฤต โดย –
(1) แผลง ปู เป็น บุ แผลง ว เป็น พ : ปูรฺว > บุรว > บุรพ ก็มี เช่น บุรพทิศ = “ทิศตะวันออก”
(2) แผลง ปู เป็น บู แผลง ว เป็น พ = บูรพ ก็มี เช่น บูรพาจารย์ = “อาจารย์ในเบื้องต้น”
(3) แผลง ปูรฺว เป็น บรรพ ก็มี เช่น บรรพบุรุษ = “คนผู้มีมาก่อน” แต่ปางบรรพ์ = แต่ปางก่อน

บรรพบุรุษ
อ่านว่า บัน-พะ-บุ-หฺรุด
บาลีเป็น “ปุพฺพปุริส” อ่านว่า ปุบ-พะ-ปุ-ริ-สะ
ประกอบด้วย ปุพฺพ + ปุริส
“ปุพฺพ” แปลว่า อดีต, เคยมีมาก่อน, แต่ก่อน, ก่อน (previous, former, before)
“ปุพฺพ” สันสกฤตเป็น “ปูรฺว” ในภาษาไทยใช้ตามบาลีเป็น บุพ- หรือ บุพพ- ก็มี ใช้อิงสันสกฤตโดยแผลงเป็น บรรพ- และเขียนเป็น บรรพ์ (การันต์ที่ พ) ก็มี
“ปุริส” มีรากศัพท์ ดังนี้ –

ปฏิกิริยา
อ่านว่า ปะ-ติ-กิ-ริ-ยา
บาลีเขียนและอ่านอย่างเดียวกัน
ประกอบด้วย ปฏิ + กิริยา
“ปฏิ” เป็นคำอุปสรรค แปลว่า เฉพาะ, ตอบ, ทวน, กลับ
“กิริยา” รากศัพท์มาจาก กรฺ (ธาตุ = ทำ) + ณฺย ปัจจัย แปลง อ ที่ ก เป็น อิ, ลง อิ อาคม ที่ ร, ลบ ณฺ ที่ ญฺย, แปลง อ ที่ ย เป็น อา (เพื่อให้เป็นอิตถีลิงค์)
: กร > กิร + อิ = กิริ + ณฺย > ย = กิริย > กิริยา
“กิริยา” ในบาลีมีความหมายว่า การกระทำ, การปฏิบัติ, กรรม; การที่กระทำลงไป, การสัญญา, การสาบาน, การอุทิศ, การตั้งใจ, คำปฏิญาณ; ความยุติธรรม (action, performance, deed; the doing, promise, vow, dedication, intention, pledge; justice)
ปฏิ + กิริยา = ปฏิกิริยา แปลตามศัพท์ว่า “การกระทำตอบ”
ในคัมภีร์พบศัพท์ว่า “ปฏิกิริยา” ใช้ในความหมายว่า การตอบแทนคุณ
พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –
(1) ปฏิ- [ปะติ-] คําอุปสรรคในภาษาบาลีใช้นําหน้าศัพท์อื่น แปลว่า เฉพาะ เช่น ปฏิทิน, ตอบ เช่น ปฏิพากย์, ทวน เช่น ปฏิโลม, กลับ เช่น ปฏิวัติ. (ป.; ส. ปฺรติ).
(2) กิริยา : (คำนาม) การกระทํา; อาการที่แสดงออกมาทางกาย, มารยาท เช่น กิริยานอบน้อม กิริยาทราม. (ป.).
(3) ปฏิกิริยา : (คำนาม) การกระทําตอบสนอง; การกระทําต่อต้าน; ผลของการกระทําซึ่งเป็นเหตุให้เกิดกิริยาสะท้อนมาเป็นอีกอย่างหนึ่ง; (เคมี) การเกิดการเปลี่ยนแปลงทางเคมีของสาร. (อ. reaction).

บรรพชา-อุปสมบท
บรรพชา อ่านว่า บัน-พะ-ชา ก็ได้, บับ-พะ-ชา ก็ได้
อุปสมบท อ่านว่า อุ-ปะ-สม-บด ก็ได้, อุบ-ปะ-สม-บด ก็ได้
(ตามพจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554)
“บรรพชา” บาลีเป็น “ปพฺพชฺชา” อ่านว่า ปับ-พัด-ชา
“อุปสมบท” บาลีเป็น “อุปสมฺปทา” อ่านว่า อุ-ปะ-สำ-ปะ-ทา
(1) ปพฺพชฺชา รากศัพท์มาจาก ป ( = ทั่ว, ข้างหน้า) + วชฺช (ธาตุ = เว้น) + อ ปัจจัย + อา (ปัจจัยที่ทำให้เป็นอิตถีลิงค์), แผลง ว เป็น พ, ซ้อน พ
: ป > ปพฺ + วชฺช > พชฺช + อ = ปพฺพชฺช + อา = ปพฺพชฺชา
ปพฺพชฺชา แปลตามศัพท์ว่า “เว้นทั่ว” หมายถึง การออกบรรพชา, การถือเพศเป็นนักพรต, การถือเพศเป็นภิกษุ, การทรงเพศสมณะ, การออกบวช (ฝรั่งแปลว่า leaving the world, adopting the ascetic life; state of being a Buddhist friar, taking the (yellow) robe, ordination)
ปพฺพชฺชา สันสกฤตเป็น “ปฺรวฺรชฺยา” ใช้ในภาษาไทยว่า “บรรพชา”

ลาภสักการะ
อ่านว่า ลาบ-สัก-กา-ระ
บาลีเขียนเป็น “ลาภสกฺการ” อ่านว่า ลา-พะ-สัก-กา-ระ
ประกอบด้วย ลาภ + สกฺการ
“ลาภ” รากศัพท์มาจาก ลภฺ (ธาตุ = ได้) + ณ ปัจจัย, ทีฆะต้นธาตุ ล เป็น ลา
: ลภฺ > ลาภ + ณ = ลาภ
คำว่า “ลาภ” แปลตามศัพท์ว่า การได้, ของที่ได้ เรานิยมพูดทับศัพท์ว่า ลาภ
พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ แปล “ลาภ” ว่า receiving, getting, acquisition, gain, possession (การรับ, การได้, การได้มา, กำไร, สิ่งที่ได้มา, สมบัติ)
พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า
“ลาภ : (คำนาม) สิ่งที่มักจะได้มาโดยไม่คาดคิด. (ป., ส. ลาภ ว่า ของที่ได้, การได้, กําไร)”

วีรบุรุษ
อ่านว่า วี-ระ-บุ-หฺรุด
บาลีเป็น “วีรปุริส” อ่านว่า วี-ระ-ปุ-ริ-สะ
ประกอบด้วย วีร + ปุริส
“วีร” มีรากศัพท์ ดังนี้ –
(1) วี (ธาตุ = ก้าวไป) + ร ปัจจัย : วี + ร = วีร แปลว่า “ผู้ก้าวไปสู่ความสูงสุด”
(2) วีรฺ (ธาตุ = กล้าหาญ) + อ ปัจจัย : วีร + อ = วีร แปลว่า “ผู้กล้าหาญ”
(3) วิ ไม่มี, ปราศจาก) + อีร ความหวั่นไหว) : วิ + อีร = วีร แปลว่า “ผู้ปราศจากความหวั่นไหว”
“วีร” มีความหมายว่า เป็นชาติชาย, ทรงอำนาจ, เก่งกล้า, ผู้กล้าหาญ (manly, mighty, heroic; a hero)
“ปุริส” แปลตามศัพท์ว่า –
(1) “ผู้ยังดวงใจของบิดามารดาให้เต็ม”
(2) “ผู้ยังความต้องการให้เต็ม”
(3) “ผู้อยู่ในเบื้องสูง”
(4) “ผู้ไปในฐานะที่สูง”
(5) “ผู้เป็นไปในเบื้องหน้า”
(6) “ผู้นอน บน อก โดยปกติ”
(ดูเพิ่มเติมที่ “ปุริส” บาลีวันละคำ (71) 16-7-55)
“ปุริส” สันสกฤตเป็น “ปุรุษ” ไทยเขียนอิงสันสกฤตเป็น “บุรุษ”