บาลีวันละคำ

สมโภช

อ่านว่า สม-โพด
บาลีเป็น “สมฺโภช” อ่านว่า สำ-โพ-ชะ

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“สมโภช : (คำนาม) การกินร่วม, การเลี้ยงอาหาร; งานเลี้ยง, งานฉลองในพิธีมงคลเพื่อความยินดีร่าเริง เช่น งานสมโภชกรุงรัตนโกสินทร์ 200 ปี งานสมโภชพระสุพรรณบัฏ (ใช้เฉพาะแต่ในงานพระราชพิธีเท่านั้น). (ป.; ส. สมฺโภชน)”

อุตุนี
(สืบเนื่องจากคำว่า อุตุ)

อ่านว่า อุ-ตุ-นี
ประกอบด้วย อุตุ + อินี

“อุตุ” ในบาลีมีความหมาย 2 อย่าง คือ –

(1) แปลตามศัพท์ว่า “กาลเวลาที่เป็นไปประจำ” “กาลเวลาเป็นที่เป็นไปแห่งหิมะเป็นต้น” หมายถึง ฤดูกาล, เวลา, อากาศ, อุณหภูมิ

(2) แปลตามศัพท์ว่า “โลหิตที่เป็นไปประจำ” หมายถึง ระดู, เลือดประจำเดือน

สิรินธร

อ่านว่า สิ-ริน-ทอน
บาลีเป็น “สิรินฺธร” อ่านว่า สิ-ริน-ทะ-ระ
ประกอบด้วย สิริ + ธร

“สิริ” (อ่านว่า สิ-ริ, บาลีมี “สิรี” อีกรูปหนึ่ง) รากศัพท์มากจาก สิ (ธาตุ = เสพ, คบหา, อาศัย) + ร ปัจจัย + อิ หรือ อี (ปัจจัยที่ทำให้เป็นอิตถีลิงค์)
: สิ + ร = สิร + อิ (อี) = สิริ (สิรี)

“สิริ” แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งอันผู้ทำความดีไว้ได้สัมผัส” หรือ “สิ่งที่อาศัยอยู่ในบุคคลผู้ทำความดีไว้”

พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ แยกความหมายของ “สิริ” ไว้ดังนี้ –

1 ความโอ่อ่าอลังการ, ความสวยงาม (splendour, beauty)

2 โชค, ความรุ่งโรจน์, ความมีเดช, ความรุ่งเรือง (luck, glory, majesty, prosperity)

โกหก

ภาษาไทยอ่านว่า โก-หก

มีคำถามว่า-เนื่องจากวันนี้ (1 เมษายน) เป็นวัน april fool’s day ซึ่งผู้คนจะโกหกกันเพื่อให้ขำขัน จึงอยากถามว่า
1.โกหก มาจากภาษาอะไร รากศัพท์คืออะไร
2.การโกหกเช่นนี้ถือว่าเป็นมุสาวาทหรือไม่

ข้อ ๑ :

ในคัมภีร์ มีคำว่า “กุหก” (กุ-หะ-กะ) รากศัพท์มาจาก กุหฺ (ธาตุ = โกง, ลวง) + ณฺวุ (ปัจจัย = ผู้-) แปลง ณฺวุ เป็น อก (อะ-กะ) = กุหก แปลตามศัพท์ว่า “ผู้หลอกลวง” ใช้เป็นคุณศัพท์ หมายถึง โกหก, โกง, หลอกลวง, ฉ้อฉล, ปลอม, เก๊ (deceitful, fraudulent, false)

อุตุ-ฤดู-ระดู

อ่านว่า อุ-ตุ / รึ-ดู / ระ-ดู

“อุตุ” รากศัพท์คือ –

(1) อิ (ธาตุ = ไป, ถึง, เป็นไป) + ตุ ปัจจัย, แปลง อิ เป็น อุ
อิ > อุ + ตุ = อุตุ

(2) อร (ธาตุ = ไป, ถึง, เป็นไป) + ตุ ปัจจัย, แปลง อร เป็น อุ
อร > อุ + ตุ = อุตุ

“อุตุ” แปลตามศัพท์ว่า “กาลเวลาที่เป็นไปประจำ” “กาลเวลาเป็นที่เป็นไปแห่งหิมะเป็นต้น”

ความหมายนี้ “อุตุ” หมายถึง ฤดูกาล, เวลา, อากาศ, อุณหภูมิ
ฝรั่งแปล “อุตุ” ในความหมายนี้ว่า good or proper time, season (เวลาที่ดีหรือเหมาะเจาะ, ฤดูกาล)

จันทรางศุ

อ่านว่า จัน-ทะ-ราง-สุ
ประกอบด้วย จนฺทร + อํศุ
เทียบบาลีเป็น “จนฺทํสุ” อ่านว่า จัน-ทัง-สุ

“จนฺท” แปลตามศัพท์ว่า “ผู้ยังสัตว์โลกให้พอใจ” “ผู้ยังความพอใจให้เกิด” (คือเมื่อเห็นแล้วผู้คนก็ชื่นใจ พอใจ) “ผู้รุ่งเรืองด้วยสิริ” (คือมีแสงสว่างผ่องใส) หมายถึง ดวงจันทร์ (the moon) คำไทยเรียก “เดือน”

“จนฺท” (จัน-ทะ) บาลี เป็น “จนฺทร” (จัน-ทะ-ระ) ในสันสกฤต
ภาษาไทยนิยมใช้ตามรูปสันสกฤต ถ้าออกเสียง “จัน” เขียนเป็น “จันทร์” (การันต์ที่ ร เท่ากับการันต์ ท ไปด้วย)

ไฟฟ้า
บาลีว่าอย่างไร

“Earth Hour” เป็นคำที่หมายถึงการดับไฟฟ้าเป็นเวลา 1 ชั่วโมงเพื่อช่วยโลกประหยัดพลังงาน

มีคำถามว่า “ไฟฟ้า” ภาษาบาลีใช้คำว่าอะไร

พจน.54 บอกไว้ว่า –

“ไฟฟ้า : พลังงานรูปหนึ่งซึ่งเกี่ยวข้องกับการแยกตัวออกมา หรือการเคลื่อนที่ของอิเล็กตรอนหรือโปรตอนหรืออนุภาคอื่นที่มีสมบัติแสดงอํานาจคล้ายคลึงกับอิเล็กตรอนหรือโปรตอน ใช้ประโยชน์ก่อให้เกิดพลังงานอื่น เช่น ความร้อน แสงสว่าง การเคลื่อนที่”

อลังการ

อ่านว่า อะ-ลัง-กาน

เราคงเคยได้ยินหรือเคยพูดคำว่า “อลังการ” มาแล้ว เช่น

– งานสัปดาห์หนังสือจัดขึ้นอย่างอลังการ
– ฉากในภาพยนตร์เรื่องนี้สุดอลังการ

เราเข้าใจกันว่า “อลังการ” คือ งดงาม
จริงๆ แล้ว “อลังการ” แปลว่าอะไร ?

“อลังการ” บาลีเป็น “อลงฺการ” (อลํการ ก็มี) อ่านว่า อะ-ลัง-กา-ระ

“อลงฺการ” รากศัพท์คือ อลํ + การ (= การกระทำ)
“อลํ” (อะ-ลัง) มีความหมายหลายนัย เช่น –

ยมกปาฏิหาริย์

อ่านว่า ยะ-มก-กะ-ปา-ติ-หาน
บาลีเป็น “ยมกปาฏิหาริย”
อ่านว่า ยะ-มะ-กะ-ปา-ติ-หา-ริ-ยะ
ประกอบด้วย ยมก + ปาฏิหาริย

“ยมก” แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งที่เว้นจากเดี่ยว” หมายถึง สิ่งที่เป็นคู่

พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ แยกความหมายไว้ดังนี้ –

(1) ใช้เป็นคุณศัพท์ หมายถึง คู่, แฝด (double, twin) = สิ่งเดียวกัน ไม่จำเป็นต้องมีรูปลักษณ์เหมือนกัน แต่มีจำนวนเป็น 2 และอยู่ในที่เดียวกัน เช่น ต้นไม้ชนิดเดียวกัน 2 ต้น

จำพรรษา
(อนุสนธิมาจากคำว่า “จำวัด”)

ปัญหามีอยู่ว่า :

การที่พระสงฆ์อยู่ประจำ ณ วัด หรือสถานที่แห่งใดแห่งหนึ่ง ทำนองเดียวกับที่ชาวบ้านอยู่ประจำ ณ ถิ่นฐานบ้านเรือนของตนนั้น ใช้คำเรียกว่าอะไร

คนส่วนหนึ่ง โดยเฉพาะสื่อมวลชน เข้าใจว่า ใช้คำว่า “จำวัด”

ในคำว่า “จำวัด” บาลีวันละคำ (677) เมื่อ 25-3-57 ได้อธิบายว่า ใช้คำว่า “จำวัด” ไม่ถูก เพราะ “จำวัด” หมายถึงนอนหลับ

และทิ้งคำถามไว้ว่า ถ้าไม่ใช่ “จำวัด” แล้วจะใช้คำว่าอะไร ?

มีอีกคำหนึ่งที่ใช้ในเรื่องนี้ คือคำว่า “จำพรรษา”