บาลีวันละคำ

ศูนย์-สูญ

อ่านว่า สูน
สันสกฤตเป็น “ศูนฺย” (สูน-ยะ)
บาลีเป็น “สุญฺญ” (สุน-ยะ)

“สุญฺญ” แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งที่เกื้อกูลแก่การไป” (คือทำให้ไม่ติดขัด) “สิ่งที่ถึงความว่างเปล่า”
– ใช้เป็นคุณศัพท์ หมายถึง ว่างเปล่า, ไม่มีคนอยู่, สูญ, ไม่จริงจัง, ไม่มีแก่นสาร, ไม่มีประโยชน์, เป็นปรากฏการณ์ (empty, uninhabited, void, devoid of reality, unsubstantial, useless, phenomenal)
– ใช้เป็นคำนาม หมายถึง ความสูญ, ความว่างเปล่า, ความเหือดหาย (void, emptiness, annihilation)

บาตร-บิณฑบาต

(1) “บาตร” บาลีเป็น “ปตฺต” (ปัด-ตะ) แปลตามศัพท์ว่า –

1 “ภาชนะเป็นที่ตกลงแห่งข้าวสุก” หมายความว่า ข้าวสุก (= อาหาร) ตกลงไปในภาชนะชนิดนี้ จึงเรียกภาชนะนี้ว่า “ปตฺต”

2 “ภาชนะที่รักษาจากการตก” หมายความว่า (1) รักษา คือระวังไม่ให้ภาชนะนี้ตก เนื่องจากแต่เดิมบาตรทำด้วยดิน ตกแล้วแตก (2) รักษา คือรองรับอาหารที่ตกลงมาไม่ให้หล่นถึงพื้น แต่ให้ตกลงในภาชนะนี้

“ปตฺต” สันสกฤตเป็น “ปตฺร” เราเขียนอิงสันสกฤต แต่ยืดเสียงเป็น “ปาตร” และแปลง ป เป็น บ ตามหลักนิยมที่คุ้นกัน คือ ป ปลา เป็น บ ใบไม้, ต เต่า เป็น ด เด็ก

วิสัญญีแพทย์

อ่านว่า วิ-สัน-ยี-แพด
ประกอบด้วย วิ + สัญญี + แพทย์

“วิ” ปกติเป็นคำอุปสรรค มีความหมายว่า วิเศษ, แจ้ง, ต่าง
แต่ “วิ” ในคำนี้ย่อมาจากคำว่า “วิคต” (วิ-คะ-ตะ) แปลว่า ออกไป, หายไป, ขาดไป, สิ้นสุด, สูญหาย, ปราศจาก

“สัญญี” บาลีเขียน “สญฺญี” มาจาก สญฺญา + อี (ปัจจัย)

อาวุธ

อ่านว่า อา-วุด
บาลีอ่านว่า อา-วุ-ทะ

“อาวุธ” รากศัพท์มาจาก อา (คำอุปสรรค = ทั่ว, ยิ่ง, กลับความ) + ยุธ (ธาตุ = รบ, ต่อสู้) + อ ปัจจัย แปลง ย เป็น ว

: อา + ยุธ > วุธ + อ = อาวุธ

สูตรแสดงความหมายของศัพท์ว่า “อาทาย ยุชฺฌนฺเต ยนฺติ อาวุธํ” (อาทายะ ยุชฌันเต ยันติ อาวุธัง) แปลว่า “คนทั้งหลายถือเอาสิ่งใดไปรบกัน สิ่งนั้นชื่อว่า อาวุธ”

อุดมการณ์
(บาลีไทย)

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2542 บอกคำอ่านไว้ว่า

(1) อุ-ดม-มะ-กาน
(2) อุ-ดม-กาน

ความเห็น

1 อ่านว่า อุ-ดม-มะ-กาน เป็นการอ่านตามหลักคำสมาส
2 อ่านว่า อุ-ดม-กาน (ไม่มีเสียง -มะ-) เป็นการอ่านแบบไม่เอื้อหลัก หรืออ่านตามสะดวกปาก ถ้ารักภาษาไทย ไม่ควรอ่านแบบนี้

“อุดมการณ์” ประกอบ อุดม + การณ์ เทียบบาลีเป็น อุตฺตม + การณ

อุกาสะ-โอกาส

อ่านว่า อุ-กา-สะ / โอ-กาด

“อุกาสะ” เขียนแบบบาลีเป็น “อุกาส” ยังไม่พบคำนี้ในคัมภีร์ แต่ปรากฏในคำที่ผูกขึ้นในชั้นหลัง เช่น คำขอขมา และคำปลงอาบัติของพระสงฆ์เป็นต้น เช่น –

(1) อุกาสะ วันทามิ ภันเต, สัพพัง อะปะราธัง ขะมะถะ เม ภันเต (ท่านเจ้าข้า ข้าพเจ้าขอไหว้, ขอท่านได้โปรดขมาโทษทั้งปวงแก่ข้าพเจ้าด้วยเถิด)
(2) อุกาสะ ปัสสะถะ ภันเต ตา อาปัตติโย (ท่านเห็นว่านั่นเป็นอาบัตินะขอรับ)

ทรชน-ทุรชน

อ่านว่า ทอ-ระ-ชน / ทุ-ระ-ชน
ประกอบด้วย ทร + ชน, ทุร + ชน
บาลีเป็น “ทุชฺชน” อ่านว่า ทุด-ชะ-นะ
ประกอบด้วย ทุ + ชน

“ทร” (ทอ-ระ-) และ “ทุร” (ทุ-ระ-) พจน.42 บอกไว้ดังนี้ –

(1) ทร- คําอุปสรรค แปลว่า ชั่ว, ยาก, ลําบาก, น้อย, ไม่มี, เช่น ทรชน ทรลักษณ์ ทรพล. (บาลี. ทุ, ทุรฺ; สันสกฤต. ทุสฺ).
(2) ทุร- (คำวิเศษณ์) คําประกอบหน้าคําศัพท์ หมายความว่า ชั่ว, ยาก, ลําบาก, น้อย, ไม่มี, เช่น ทุรค ว่า ที่ไปถึงยาก, ทางลําบาก. (สันสกฤต)

ทุรกันดาร [1]
(บาลีแบบไทย)

อ่านว่า ทุ-ระ-กัน-ดาน
ประกอบด้วย ทุร + กันดาร

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2542 บอกไว้ว่า –

“ทุร- (ทุระ-) คําประกอบหน้าคําศัพท์ หมายความว่า ชั่ว, ยาก, ลําบาก, น้อย, ไม่มี, เช่น ทุรค ว่า ที่ไปถึงยาก, ทางลําบาก”

ความรัก
ภาษาบาลีว่าอย่างไร

บาลีวันละคำวันนี้ขออนุญาตหมุนตามโลกด้วยการเสนอคำบาลีบางคำที่มีความหมายว่า “ความรัก”

(1) “เปม” (เป-มะ) แปลตามศัพท์ว่า “ภาวะแห่งความรัก” “ภาวะแห่งความอิ่มเอิบ”
ความหมายที่เข้าใจกันคือ ความรัก, ความเยื่อใย, ความเสน่หา

ในภาษาไทยใช้ว่า “เปรม” อ่านว่า เปฺรม (ปฺร ควบ) พจน.42 บอกไว้ว่า –
เปรม : (คำกริยา) สบาย, รื่นเริง, อิ่มใจ.(คำนาม) ความรัก, ความชอบใจ